Անդրեյ Եպիֆանցև: Մոսկվան եվրոպականացված Հայաստանի հետ հարաբերություններում չի կարող լինել «մոդան» թելադրողը

Վերջերս Ռուսաստանի կրեմլյան
քաղաքագետներից մեկը հայտարարեց, որ Հայաստանն այլևս Ռուսաստանի հուսալի դաշնակիցը
չէ: Դուք կիսո՞ւմ եք այդ կարծիքը, որո՞նք են դրա հիմնավորումներն ուհնարավոր
հետևանքները:

Արդարության
համար ասեմ, որ խոսքը գնացել է ոչ այդ մասին: Հարցը կայանում է նրանում, որ Հայաստանի եվրաինտեգրման գործընթացը որոշակի կոնֆլիկտ է առաջացնում Ռուսաստանի շահերի հետ: Օբյեկտիվ առումով Ռուսաստանը և Եվրոպան հանդիսանում են ազդեցության մրցակցող կենտրոններ և ունեն շահերի տարբեր ուղղություններ: Անհնար է միաժամանակ երկուսին էլ ընդգրկվել, ինչպես խորհրդային ժամանակներում չէր կարելի միաժամանակ լինել ՆԱՏՕ-ի և Վարշավյան պայմանագրի անդամ: Հայաստանի կողմից ԵՄ հետ Ասոցացման համաձայնագրի նախաստորագրումը նշանակում է, որ Երևանն իր իրավասությունների մի մասը փոխանցում է Արևմուտքին, սկսում է անցնել արևմտյան ստանդարտներին, հեղեղվում է արևմտյան անմաքս ապրանքներով և այլն: Եթե Ռուսաստանն, այնուամենայնիվ, շարունակի Հայաստանի հետ պահպանել ներկայիս հարաբերությունները, այդ երկրի գործերում իր ներկայիս մասնակցության խորությունը և իր ներկայիս օգնությունը, ապա կհայտնվի իր շահերին հակասող մի հիմարագույն վիճակում: Ստացվում է, որ այդ դեպքում Ռուսաստանն անհասկանալի է, թե ինչի համար պետք է կրի ինչ-որ պարտավորություններ և օգնի իր մրցակցին` պաշտպանի նրան, ապահովի նրա քաղաքական շահերը վիճելի տարածքներում, տրամադրի նրան էժան էներգակիրներ և անվճար զենք, ֆինանսավորի նրա տնտեսությունը, ընդունի նրա աշխատանքային միգրանտներին և այլն: Աշխարհում չկան նման աբսուրդային հարաբերությունների օրինակներ և վստահ եմ, որ այս հարցում Մոսկվան չի դառնա «մոդան» թելադրողը: Ոչ ոք չի ժխտում Հայաստանի իրավունքները ցանկացած ինտեգրացիոն խմբավորումներին մասնակցելու առումով: Բայց Ռուսաստանին էլ ոչ ոք չի զրկում փոփոխվող իրավիճակին արձագանքելու իրավունքից: Բնական է, որ նոր պայմաններում Ռուասաստանը չի կարող մնալ Հայաստանի ռազմավարական գործընկերը և Մոսկվան ստիպված կլինի էապես նվազեցնել մեր երկրների միջև հարաբերությունների աստիճանը, վերածելով այն լավ, ամուր, սովորական, դրացիական հարաբերությունների: Իսկ իրականում, դրա հնարավոր հետևանքները կարող են լինել ռազմական համագործակցության պայմանագրի չեղյալ հայտարարումը, Հայաստանը պաշտպանելու պարտավորություններից հրաժարվելը, ռուսական բազայի դուրս բերումը, կամ կոմերցիոն որոշակի պայմաններով Հայաստանում պահելը: Տեղի կունենա անցում առևտրի «եղբայրականից»՝ շուկայական հարաբերություններին, ինչպես նաև տեղի կունենա էներգակիրների նկատմամբ համաշխարհային գների սահմանում, վիզային ռեժիմի հաստատում, հայկական աշխատանքային միգրանտների վերադարձ և այլն: Հարավային Կովկասում Ռուսաստանի քաղաքական ազդեցության պահպանման համար որպես կոմպենսացիոն միջոց կարող է դիտարկվել Ադրբեջանի հետ մերձեցումը, որի պայմանները կարող են լինել` Լեռնային Ղարաբաղի հարցում ռուսական կողմի դիրքորոշման ընդամենը որոշակի  փոփոխությունները: Սակայն, կրկնում եմ, Հայաստանը պետք է ինքը որոշի, թե ում հետ է իրեն տեսնում սերտ ինտեգրման մեջ, Բրյուսելի՞, ինչը կլինի մեկ այլ քաղաքական, տնտեսական և ցանկացած այլ պատկեր, թե՞ Մոսկվայի և ետխորհրդային տարածաշրջանի երկրների հետ, երբ կլինի բոլորովին այլ պատկեր: Անհնար է միաժամանակ լինել և այնտեղ, և այստեղ, ինչպես մի հոգու համար անհնար է միաժամանակ խաղալ թատոն և
ֆուտբոլ և երկու դեպքում էլ խստորեն պահպանել կանոնները:

Նոյեմբերին Վրաստանը և Հայաստանը
պատրաստվում են ԵՄ հետ նախաստորագրել Ասոցացման և Ազատ և համապարփակ առևտրի գոտու ստեղծման վերաբերյալ համաձայնագրերը (DCFTA): Ինչպիսի՞ն
են Ձեր ակնկալիքներն այդ նախագծում Վրաստանի և Հայաստանի մասնակցության առումով:

Հավանաբար կարելի է խոսել այդ քայլի ինչպես դրական,
այնպես էլ բացասական հետևանքներից: Դրական հետևանքների շարքում կարելի է նշել հայկական օրենսդրության և պետական գործընթացների ներդաշնակությունն արևմտյան առաջնակարգ գործընթացների հետ, ինչը դրականորեն կանդրադառնա հասարակությունում, հատկապես կոռուպցիայի դեմ պայքարում և այլն: Մեծ հավանականությամբ կարել է պնդել նաև Արևմուտքի հետ վիզային ռեժիմի դյուրացման
մասին, կարելի է ասել նաև Հայաստանի ներսում ԵՄ երկրներում արտադրված պարենային ապրանքների գները իջեցման մասին և այլն: Որոշ բացասական հետևանքներ արդեն թվարկեցի, դրանց կարելի
ավելացնել գների ընդհանուր մակարդակի բարձրացումը, քանի որ լրջորեն կբարձրանան էներգակիրների գները, տեղական արտադրողի վերացումը, քանի որ անհնար կլինի մրցակցել արևմտան ապրանքների հետ, գործազրկության աճը և արտագաղթը: Որպես հստակ օրինակ
կարելի է բերել մերձբալթյան ետխորհրդային հանրապետությունների և Բուլղարիայի օրինակը: Նայեք նրանց և կտեսնեք ձեզ 3-5 տարի անց: Լիտվայից և Լատվիայից փող վաստակելու նպատակով արտագաղթել է գործնականում ողջ աշխատունակ բնակչությունը, եթե նախկինում Բուլղարիան հանդիսանում էր արագ զարգացող գյուղատնտեսական երկիր, ապա ներկայումս ինքն է լոլիկներ գնում Թուրքիայից: Երբ ես լսում եմ, որ այդ դեպքում հայկական ապրանքները հեշտությամբ կվաճառվեն Արևմուտքում, ապա չգիտեմ՝
ծիծաղեմ թե տխրեմ սովորական հայաստանցու միամտության վրա: Իրականությունն այն է, որ

Հայաստանը չունի ապրանքներ, որոնք ապագայում կարող են հաջողությամբ վաճառվել Արևմուտքում, իսկ այն ոչ մեծ չափերի ապրանքները, որոնք, իրոք, կարելի է այնտեղ վաճառել, օրինակ, լեռնահումքային արդյունաբերության ապրանքները, կվաճառվեն նաև առանց այդ ինտեգրացիոն միավորումների: Տարածքը, որտեղ, իրականում, կարելի է վաճառել հայկական ապրանքները՝ Ռուսաստանն է և ԱՊՀ երկրները: Բայց ԵՄ Ասոցացման համաձայնագրի նախաստորագրումից ու հետագա ստորագրումից հետո դա դժվար կլինի իրականացնել, քանի որ, ինչպես դա արվում է Ուկրաինայի պարագայում, Ռուասաստանը կսկսի իր շուկան պաշտպանել մրցակից երկրներից և արևմտյան ապրանքներից, որոնք կարող են նրա շուկա թափանցել Հայաստանի միջոցով:

Չնայած մասնակցությանը ԵՄ «Արևելյան գործընկերություն» ծրագրին, Ադրբեջանը
Եվրոպայի հետ ինտեգրման գործընթացներում, հավանաբար, ետ է մնում Հայաստանից ու
Վրաստանից, Ձեր կարծիքով, որո՞նք են դրա պատճառները:

Ադրբեջանին դա բոլորովին պետք
չէ, բազմաթիվ ցուցանիշներով: Որպես ինտեգրացիոն գործընկեր և դաշնակից Ադրբեջանն ունի Թուրքիա ու դրանից լավը Բաքուն չի էլ ունենա:
Տնտեսական առումով այդ երկիրն ապրում է գազատարի հաշվին, իսկ նավթն ու գազը միշտ էլ կարելի է վաճառել առանց Եվրոպա մտնելու: Ադրբեջանի քաղաքական համակարգը հիմնված է այնպիսի սկզբունքների վրա, որոնցով նրան ոչ ոք Եվրոպա չի ընդունի, իսկ դրանց փոփոխությունը կնշանակի ներկայիս վերնախավի հեռացում և երկրի տնտեսական բարեկեցության պառակտում: Այնպես որ, դա ոչ թե ետ մնալ է, այլ նպատակաուղղված քաղաքականություն է:

Հայաստանը և Վրաստանը ձգտում են դառնալ միասնական եվրոպական տնտեսական տարածության մաս: Հնարավո՞ր է արդյոք
փոխզիջումային լուծումների ձեռքբերումն աբխազական երկաթուղու բացման առումով,
հաշվի առնելով դրա նշանակությունը Հայաստանի եվրաինտեգրման և շրջափակումից դուրս
գալու համար: Ի՞նչ ուղիներ եք տեսնում այս հարցում:

Աբխազական երկաթուղին եվրաինտեգրման առումով ոչ մի նշանակություն չունի, իսկ ԵՄ հետ Ասոցացման պայմանագիրը կարելի է ստորագրել ինչպես գործող, այնպես էլ փակ ճանապարհի պայմաններում: Դրա համար, իրոք, նշանակություն ունի
Տրանսկովկասյան երկաթուղու գործարկումը, Ռուսաստանի հետ կապը թեթևացնելու և Հայաստանի բեռները դեպի Ռուսաստան, կամ հակառակ ուղղությամբ, տեղափոխելու առումով: Աակայն, Հայաստանի գլորվելը դեպի Արևմուտք և Արևմուտքի դերի կտրուկ աճը նրա գործերում կբերի հակառակ իրավիճակին՝ այդ կոմունիկացիայի նվազեցմանը և այդ ուղղությամբ բեռնափոխադրումների հոսքերի նվազեցմանը: Ներկայումս այդ երկաթուղին գործարկելու համար անհրաժեշտ է շահագրգռված երկու երկրների համաձայնությունը` Ռուսաստանի, լիովին հասկանալի պատճառներով, և Ադրբեջանի` որպես մի երկրի, որը հսկայական կերպով ազդում է Վրաստանի հետ ճանապարհի բացման վրա: Ադրբեջանի դիրքորոշումը պարզ է` շրջափակումը շարունակելը, իսկ Ռուսաստանի շահագրգռվածությունը նոյեմբերից և Վիլնյուսից հետո նույնպես կլինի բացասական: Այնպես որ, Աբխազական երկաթուղու բացման վերաբերյալ խոսակցություններին կարելի է վերջ տալ:

Եկեք մի փոքր փոխենք մեր զրույցի ուղղությունը,
անցնելով մերձարևելյան գործերին: Հավանական համարո՞ւմ եք արդյոք հատկապես Բաշար
Ասադի մերձավորների կողմից քիմիական զենքի կիրառումը, թե՞ ավելի հավանակն է
իրաքյան սցենարը: Ինչպիսի՞ հավանականությամբ կզարգանան իրադարձությունները Սիրիայի
դեմ գործողությունների դեմ սանկցիա տալուց Ռուսաստանի և Չինաստանի հրաժարվելուց
հետո:

Դժվար է ասել, թե հատկապս ով
է կիրառել քիմիական զենքը: Դատելով տրամաբանորեն, ես չեմ տեսնում դրա օգտագործման
պատճառները հատկապես կառավարական զորքերի կողմից, քանի որ նրանք հաղթում են, ավելի
բազմաթիվ են, ավելի լավ են զինված, իսկ ժողովուրդը հիմնականում սատարում է
նրանց...Ինչո՞ւ: Ավելի տրամաբանական կլիներ, որ այդ զենքն օգտագործեին
ապստամբները: Բայց, կրկնում եմ, այստեղ չի կարելի ենթադրություններ անել,
անհրաժեշտ է միջազգային հետաքննություն, անգամ եթե այն իրականացվի Սիրիայի
ռազմական գործողություններից հետո: Ներկայումս դժվար է կանխագուշակել դեպքերի
հետագա զարգացումները: Որոշ նշաններ ցույց են տալիս, որ Սիրիայի ռմբակոցման
վերաբերյալ որոշումն արդեն ընդունված է, բայց դա կարճաժամկետ ռմբակոցություն
կլինի, թևավոր հրթիռների, այլ ոչ թե զանգվածային ռմբակոցման միջոցով, ոչ սերբական
կամ էլ իրաքյան սցենարով: Գործնականում, դա Արևմուտքին ոչինչ չի տա, բացի իրեն
ուժային կենտրոնի և համաշխարհային դատավորի դերում ցուցադրելուց: Իմ կարծիքով, եթե
ռմբակոցությունը լինի կարճատև, մի քանի օր, ապա կոնֆլիկտին Իրանի ներգրավման
հավանականությունը կլինի փոքր: Հաշվի առնելով իր երկրի ներսում տիրող անկայուն
իրավիճակը, Թուրքիան, ամենայն հավանականությամբ, չի համարձակվի մասնակցել
հակամարտության ակտիվ փուլին և կսահմանափակվի ագրեսիվ հայտարարություններով և
Արևմուտքին հրապարակայնորեն սատարելով:

Հարավային Կովկասի անվտանգությանն ինչպիսի՞
սպառնալիք կարող է ստեղծել Իրանի հավանական մասնակցությունը սիրիական
հակամարտությանը, ԱՄՆ մասնակցության դեպքում:

Դա, իհարկե, կմոտեցնի այն օրը,
երբ Իրանը հանդես կգա Իրաքի և Սիրիայի դերում: Ցանկացած պարագայում, կմասնակցի
Իրանն այդ հակամարտությանը, թե ոչ, եթե Ասադն ընկնի և տեղի ունենա Սիրիայի
«իրաքիզացիան», ապա հաջորդը կլինի Իրանը, և նրա դեմ ռազմական գործողությունների
իրականացումը կդառնա միայն ժամանակի հարց: Հատկապես այդ պատճառով էլ Թեհրանի համար
այդպես կարևոր է Դամասկոսի անկումը թույլ չտալը: Իրանի դեմ ռազմական
գործողությունները լ;ուրջ փոփոխություններ կստեղծեն Հարավային Կովկասում:
Հետևանքները կարող են լինեն հսկայական և զգալի՝ ռադիացիոն աղտոտումից մինչև
հարյուր հազարավոր փախստականներ, որոնք կձգտեն դեպի հարևան երկրներ, ընդհուպ մինչև
Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի հարցը «թաքուն» լուծելու հրապուրանքի
առաջացում: Տարածաշրջանի պատկերն այնքան զգալիորեն կարող է փոխվել, որ այդ մասին
կարելի է քննարկել առանձին, ավելի մեծ զրույցի ընթացքում: