Հայաստանում բանտարկյալների հիմնական իրավունքները դեռևս չլուծված են մնում

ԱրմԻնֆո. Բոլոր հայտարարություններից անկախ, Հայաստանի քրեակատարողական հիմնարկներում (ՔՀ) մարդու հիմնարար իրավունքների պահպանման հարցերը մնում են արդիական մինչ օրս։ Համապատասխան մարմինների մոնիթորինգային այցելությունները, քննարկումները և հայտարարությունները չեն կարողանում «լռեցնել» կալանավայրերում լուրջ խնդիրների մասին հաղորդագրությունները, որոնք շարունակում են թափանցել հանրային տարածք։ Սա կրկին հարցեր է առաջացնում այն մասին, թե որքան արդյունավետ են իրականացվում հայտնաբերված խախտումները վերացնելու միջոցառումները և ինչ համակարգային փոփոխություններ են տեղի ունենում քրեակատարողական համակարգում։

Հատկանշական է, որ օրեր առաջ Մարդու իրավունքների պաշտպանի (ՄԻՊ) գրասենյակի ներկայացուցիչները մասնակցել են Քրեակատարողական ծառայությունում Օմբուդսմենի նախաձեռնությամբ կազմակերպված աշխատանքային հանդիպմանը։ Ուշադրության կենտրոնում էին Աբովյանի և «Արթիկ» ուղղիչ հիմնարկներում մոնիթորինգային այցելությունների ընթացքում հայտնաբերված խնդիրները, ինչպես նաև հնարավոր լուծումները։ Սակայն, նույնիսկ դրանից հետո հարցը մնում է այն մասին, թե որքանով են այս քննարկումները հանգեցնում գործնական փոփոխությունների, և ինչու են շատ հարցեր լայն հանրային քննարկման առարկա դառնում միայն հրապարակայնորեն հրապարակվելուց հետո։

Հիշեցնենք, որ դեռևս 2026 թվականի մարտին Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի խոշտանգումների և դաժան վերաբերմունքի կանխարգելման վարչության պետի տեղակալ Հովհաննես Ղուկասյանը հայտնել էր, որ 2025 թվականին Հայաստանի քրեակատարողական հիմնարկներում գրանցվել է ինքնասպանության 24 դեպք։ Նա նշել է, որ սա վերջին 15 տարիների ընթացքում ամենաբարձր ցուցանիշն է։ Նրա խոսքով՝ նման դեպքերի թիվը առնվազն կրկնակի գերազանցում է նախորդ տարվա ցուցանիշը, ինչը, ըստ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի ներկայացուցչի, վկայում է իրավասու մարմինների կողմից ինքնասպանությունների պատճառները և այս ծանր վիճակագրությանը նպաստող գործոնները բացահայտելու թերությունների մասին։

Այս հարցերը բազմիցս քննարկման առարկա են դարձել մարդու իրավունքների պաշտպանների, հասարակական գործիչների և քաղաքական գործիչների շրջանում։ Այդպիսի դեպքերից մեկը 2026 թվականի փետրվարին կալանավորի մահն էր, որի մասին հաղորդել էր լրագրող Ռոզա Վարդանյանը։ Նրա խոսքով՝ տղամարդը բազմիցս դիմել է բանտերի մոնիթորինգի խմբին, որը համապատասխան հարցումներ է ուղարկել ՀՀ առողջապահության նախարարին։ «Բանտարկյալը մի քանի անգամ դիմել է ծայրահեղ միջոցների. նա հացադուլ է հայտարարել և հրաժարվել է նույնիսկ ջուր խմելուց, բայց դա նույնպես չի հանգեցրել իրավիճակի փոփոխության։ Նա նույնիսկ ծայրահեղ քայլի է դիմել՝ կուլ տալով մինչև 15 սմ երկարությամբ օտար առարկաներ՝ ջերմաչափ, խարտոց և երկաթի կտորներ։ Դրանցից մի քանիսը հանվել են նրա մարմնից», - այդ ժամանակ հայտնել է լրագրողը։

Բանտարկյալ Ա. Սարգսյան կնոջը՝ Ա. Սահակյանը, նախկինում ԱրմԻնֆո-ի թղթակցին պատմել էր նմանատիպ խնդիրների մասին։ Նրա խոսքով՝ ամուսինը երկար ժամանակ բողոքում էր թոքերի խնդիրներից, բայց ժամանակին չէր ստացել անհրաժեշտ հետազոտությունը։ Կինը պնդում է, որ 2024 թվականին ազատ արձակվելուց հետո նա տեղափոխվել է վերակենդանացման բաժանմունք, որտեղ նրա մոտ ախտորոշվել է երկկողմանի բրոնխիտ։ Ավելի ուշ՝ 2025 թվականին, բանտարկյալի կնոջ խոսքով, Սարգսյանն կրկին կալանավորվել է ընթացիկ դատական գործընթացների պատճառով։ Նրա խոսքով՝ այնտեղ նրա վիճակը կրկին վատացել է։ «Նա կրկին սկսեց բողոքել թուլությունից և առողջական վիճակի վատթարացումից։ Մի քանի ամիս բուժումը սահմանափակվում էր հակաբիոտիկների կուրսերով։ Սակայն նրան հակասնկային դեղամիջոցներ չէին տալիս, ինչը հանգեցրեց նոր բարդությունների։ Հետագայում բժիշկները դադարեցրին նրան հակաբիոտիկներ տալը՝ վկայակոչելով նրա վիճակի վատթարացման ռիսկը», - ասաց Սահակյանը։

Նա նաև հայտնեց, որ իր ամուսինը որոշ ժամանակ շարունակ ջերմություն ուներ, և բժշկական անձնակազմի կողմից նախկինում գրանցված ախտանիշները, այդ թվում՝ արյունային հազը, լրացուցիչ հետազոտության կարիք չունեին։ Ընտանիքը, ըստ նրանց, հիմնականում ձգտում է ամբողջական ախտորոշման։ Սահակյանի խոսքով, մյուս կալանավորները նմանատիպ դժվարությունների են բախվում։ Մասնավորապես, նա ասաց, որ մեկ կալանավորի մոտ ախտորոշվել է էխինոկոկ և անհրաժեշտ է մշտական բժշկական հսկողություն։ «Բժշկական օգնությունը սահմանափակվում է ցավազրկողներով։ Հարազատները բազմիցս հայտնել են իրենց պատրաստակամությունը՝ ինքնուրույն կազմակերպել անհրաժեշտ հետազոտությունը կամ բուժումը, սակայն նրանց առաջարկները մնում են անպատասխան», - նշեց նա։

Ավելի ուշ Սահակյանը կրկին կապվեց խմբագրության հետ և հայտնեց, որ իր ամուսինը ինքնավնասվել է։ Նրա խոսքով, բժշկական օգնություն անմիջապես չի ցուցաբերվել, որից հետո նրան տեղափոխել են հիվանդանոց։ Սակայն, նա կարծում է, որ նրան երբեք անհրաժեշտ բժշկական օգնություն չի ցուցաբերվել, և խնդիրը, ըստ էության, մնում է չլուծված։

ԱրմԻնֆոն նաև կապ է հաստատել Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի հետ՝ մեկնաբանություն ստանալու համար։ Նրանք հայտնել են, որ «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն՝ քաղաքացիների դիմումները և դրանցում պարունակվող տեղեկատվությունը գաղտնի են, ուստի նրանք չեն կարող մեկնաբանել որևէ կոնկրետ դեպք։ Սակայն գրասենյակը նշել է, որ բողոք ներկայացնողն իրավունք ունի կրկին բողոք ներկայացնել, ինչպես նաև պատրաստակամություն է հայտնել պատասխանել խմբագրության հարցերին պաշտոնական հարցում ստանալուց հետո։

Մեկ բան հաստատ է և հստակ. այս խնդիրների լուծման արդյունավետության չափանիշը ոչ թե դիմումների կամ մոնիթորինգային այցելությունների քանակն է, այլ համակարգում կատարված փոփոխությունների որակը, որոնք կարող են նվազեցնել նման դեպքերի թիվը։ Ինչպես նշել է Հանրապետության Ազգային ժողովի ընդդիմադիր «Հայաստան» խմբակցության անդամ Գառնիկ Դանիելյանը, քրեակատարողական հիմնարկներում տիրող անմխիթար պայմանները հանգեցրել են կալանավորների շրջանում մահացության աճի։ Ամենից հաճախ, ինչպես նշեց պատգամավորը, չնայած սուր առողջական խնդիրներին և բազմաթիվ բողոքներին, կալանավորները չեն տեղափոխվում բժշկական հաստատություններ, նրանք չեն ստանում բավարար բժշկական օգնություն, ինչպես նաև խնդիր կա դեղորայքի պակասի հետ։ Բացի այդ, տարրական կենսապայմանների, սանիտարահիգիենիկ պայմանների, որակյալ ջրի և սննդի բացակայության պատճառով, Հայաստանի քրեակատարողական հիմնարկներում մարդու հիմնարար իրավունքների պաշտպանության խնդիրը չի լուծվում։