ԵԱԶԲ․ հզոր սեփական արդյունաբերությունը՝ զարգացող տնտեսությունների բարձր եկամուտ ունեցող երկրների խմբին անցնելու բանալին

ԱրմԻնֆո.  Եվրասիական զարգացման բանկը (ԵԱԶԲ) ներկայացրել է նոր վերլուծական զեկույց՝ «Զարգացող տնտեսությունների արդյունաբերական վերափոխման ճարտարապետությունը», որում վերլուծվում է, թե ինչպես զարգացող երկրները կարող են անցնել բարձր եկամուտ ունեցող երկրների կատեգորիա և կայունորեն ամրապնդվել այդ խմբում։ ԵԱԶԲ-ի վերլուծաբանները, հիմնվելով արդյունաբերականացման պատմական փորձի, արդյունաբերական քաղաքականության ժամանակակից տեսությունների և Համաշխարհային բանկի ու ԱՄՀ-ի մոտեցումների ուսումնասիրության վրա, առաջարկում են արդյունաբերական վերափոխման եռափուլ ճարտարապետություն, որը թույլ է տալիս արտաքին տեխնոլոգիաներն ու ներդրումները վերածել սեփական արտադրական կարողությունների, մարդկային կապիտալի և նորարարությունների։

Հակիրճ՝ զեկույցի եզրակացությունների մասին.

-  Սեփական արդյունաբերությունը՝ բարձր եկամտի մակարդակի անցման հիմք։ Վերջին 50 տարիների տնտեսական աճի դրվագների 64%-ը կապված է մշակող արդյունաբերության հետ, իսկ արդյունաբերության մեկ աշխատատեղը աջակցում է հարակից ոլորտներում ևս 2,2 աշխատատեղի պահպանմանը։

-  Մարդկային կապիտալը արդյունաբերական արտադրությունը վերածում է նորարարությունների աղբյուրի։ Համաշխարհային գիտահետազոտական և փորձարարակոնստրուկտորական աշխատանքների 53%-ը բաժին է ընկնում արդյունաբերությանը, իսկ կանաչ արտոնագրերի գրեթե 60%-ը պատկանում է արդյունաբերական ընկերություններին։

-  Պետությունը ստեղծում է ենթակառուցվածքային պայմաններ, մասնավոր հատվածը ստուգում է նախագծերի առևտրային կենսունակությունը։ Պետությանը վերապահվում է առանցքային դեր էներգետիկայի, տրանսպորտի, ջրամատակարարման, լոգիստիկայի, արդյունաբերական հարթակների, ստանդարտների, կադրերի պատրաստման և ռիսկերի բաշխման մեխանիզմների զարգացման գործում։ Մասնավոր ընկերությունները ներդրումներ են կատարում և մրցակցում, իսկ պետական աջակցությունը տրամադրվում է համաֆինանսավորման և չափելի արդյունքների առկայության դեպքում։

-  Եռափուլ ճարտարապետությունը զարգացող երկրներին տալիս է ներդրումներից նորարարություններ անցնելու գործնական և հարմարվող ուղի։ Դրա մոդուլները կիրառվում են «երկիր – ոլորտ» կոնկրետ համակցությունների նկատմամբ, ուստի ընդհանուր տրամաբանությունը պահպանվում է մեկնարկային տարբեր պայմանների դեպքում։

Ավելին՝ զեկույցի մասին՝

Խնդրի մասշտաբը հսկայական է։ Այսօր միջին եկամուտ ունեցող երկրների խմբում ընդգրկված է 108 տնտեսություն, որոնցում ապրում է շուրջ 6 մլրդ մարդ։ 1990 թվականից ի վեր դրանցից միայն 34 տնտեսություն է անցել բարձր եկամուտ ունեցող երկրների խումբ։ Այս թվերը ցույց են տալիս, թե որքան բարդ է կապիտալի կուտակման, ուրբանիզացիայի, հումքային առավելությունների և տեխնոլոգիաների փոխառության հաշվին աճից անցումը արտադրողականության աճին և սեփական տեխնոլոգիական հնարավորություններին։

ԵԱԶԲ-ն արդյունաբերությունը դիտարկում է որպես նման անցման կենտրոնական մեխանիզմներից մեկը։ Այն ստեղծում է ոչ միայն արտադրանք և աշխատատեղեր, այլև տեխնոլոգիական շարունակական ուսուցման միջավայր՝ ինժեներների և տեխնիկների պահանջարկ, ստանդարտներ և չափագիտություն, արտադրական կառավարում, մատակարարներ և կիրառական հետազոտություններ։ Զեկույցում ներկայացված տվյալների համաձայն՝ վերջին 50 տարիների տնտեսական աճի դրվագների 64%-ը կապված է մշակող արդյունաբերության զարգացման հետ, իսկ մշակող ճյուղերում մեկ աշխատատեղը միջին հաշվով աջակցում է հարակից ոլորտներում ևս 2,2 աշխատատեղի պահպանմանը։

Զեկույցի գլխավոր վերլուծական նորույթը ոչ թե «ճիշտ» ոլորտների հերթական ցանկն է, այլ լուծումների կիրառական ճարտարապետությունը։ ԵԱԶԲ-ն մեկ աշխատանքային համակարգում համադրում է արդյունաբերականացման պատմական փորձը, արդյունաբերական քաղաքականության ժամանակակից տեսությունները, Համաշխարհային բանկի և ԱՄՀ-ի մոտեցումները և նախագծերի գործնական իրագործելիության պահանջները։ Շուկան ընտրում և ստուգում է լուծումների կենսունակությունը, իսկ հանրային ինստիտուտները վերացնում են ենթակառուցվածքային, կադրային, համակարգման և ֆինանսական խոչընդոտները, որոնք առանձին ընկերությունը չի կարող ինքնուրույն հաղթահարել։

Ճարտարապետությունը կառուցված է երեք փուլերի շուրջ և ներառում է Համաշխարհային բանկի 1i–2i–3i տրամաբանությունը՝ ներդրումներ → տեխնոլոգիական ներթափանցում → նորարարություններ։ Առաջին փուլում ձևավորվում է արտադրական բազային հիմքը՝ հուսալի էներգետիկա, տրանսպորտ, ջրամատակարարում, արդյունաբերական հարթակներ, որակի ենթակառուցվածք և մասնագիտական հմտություններ։ Երկրորդ փուլում առանձին արտադրությունները միավորվում են արդյունաբերական հարթակի մեջ. զարգանում են մատակարարները, ինժեներական կարողությունները, ավելի խոր վերամշակումը, ստանդարտները և նախագծային ֆինանսավորումը, իսկ արտաքին տեխնոլոգիան վերածվում է տեղական կարողության։ Երրորդ փուլում այդ հարթակին ավելանում են կիրառական գիտահետազոտական և փորձարարակոնստրուկտորական աշխատանքները, փորձնական գծերը, մտավոր սեփականությունը և սեփական լուծումների առևտրայնացումը։ Փուլերը կարող են համընկնել, սակայն տեխնոլոգիական զանգվածային բարդացումն անհնար է առանց արտադրական հարթակի, կադրերի, մատակարարների և ստանդարտների։

Եվրասիական տարածաշրջանի համար ԵԱԶԲ-ն այս տրամաբանությունը վերածում է հնարավորությունների կոնկրետ պորտֆելի։ Ռուսաստանն ու Բելառուսը կարող են զարգացնել բարդ օղակներ՝ սարքավորումներ, բաղադրիչներ, ինժեներական ծառայություններ, ստանդարտներ և առանձին տեխնոլոգիական ուղղություններ։ Ղազախստանն ու Ուզբեկստանը կարող են ավելի խորն ինտեգրել ռեսուրսաէներգետիկ բազան և աճող պահանջարկը քիմիական արդյունաբերության, բարձր վերամշակման մետալուրգիայի, էլեկտրատեխնիկայի և մեքենաշինության հետ՝ հետևողականորեն բարձրացնելով արդյունաբերության վերամշակման մակարդակը և ստանալով ավելացված արժեքի ավելի մեծ բաժին։ Հայաստանը, Ղրղզստանն ու Տաջիկստանը կարող են ուժեղացնել տարածաշրջանային շղթաները մասնագիտացված բաղադրիչների, ծառայությունների և նիշային արտադրությունների միջոցով։ Այսպիսի կազմաձևման սկզբունքն է՝ «տարբեր կարողություններ՝ միասնական արդյունաբերական համակարգ», որի դեպքում տարածաշրջանային շուկան ապահովում է մասշտաբը, իսկ արտաքին բացությունը՝ տեխնոլոգիաների հասանելիությունը և մրցակցային ստուգումը։

Չօգտագործված հնարավորությունների մասշտաբը ցույց է տալիս ԵԱԶԲ-ի նախորդ հետազոտության սցենարային գնահատականը. չորս փոխկապակցված համալիրների՝ քիմիական արդյունաբերության, մեքենաշինության, բարձր վերամշակման մետալուրգիայի և սննդի արդյունաբերության զարգացումը կարող է ձևավորել տարեկան ավելի քան 510 մլրդ դոլարի լրացուցիչ արտադրանք՝ 2019 թվականի գներով։ Սա ՀՆԱ-ի կանխատեսում կամ երաշխավորված արդյունք չէ, այլ ներուժի գնահատական, որը ներառում է արտահանման ընդլայնումը, կրիտիկական նշանակություն ունեցող ներմուծման մի մասի փոխարինումը և հարակից ոլորտների անուղղակի ազդեցությունները։

Բարձր եկամտի մակարդակի անցնելու համար զարգացող տնտեսությանը բավարար չէ պարզապես ավելացնել ներդրումները և գնել ժամանակակից սարքավորումներ։ Կրիտիկապես կարևոր է արտաքին տեխնոլոգիան վերածել սեփական արտադրական կարողության՝ ինժեներների և տեխնոլոգների, մատակարարների, ստանդարտների, սպասարկման և գործընթացները կատարելագործելու ունակության։ Հենց արդյունաբերությունն է ստեղծում այն միջավայրը, որտեղ նման ուսուցումը դառնում է զանգվածային։ Երբ ձեռնարկությունները կարողանում են ոչ միայն շահագործել, այլև հարմարեցնել և կատարելագործել տեխնոլոգիաները, սկսվում է ներմուծված գիտելիքից սեփական նորարարությունների անցումը։ Դրանում է աճի մեխանիզմի որակական փոփոխությունը՝ կապիտալի կուտակումից դեպի արտադրողականություն և տեխնոլոգիական զարգացում։

Հեղինակներն ընդգծում են. արդյունաբերական վերափոխումը միայն նոր գործարանները չեն։ Ֆիզիկական ենթակառուցվածքը՝ էներգետիկան, տրանսպորտը, լոգիստիկան, պահեստները, ջրամատակարարումը և արդյունաբերական հարթակները, պետք է զարգանա միաժամանակ փափուկ ենթակառուցվածքի՝ ստանդարտների, սերտիֆիկացման, չափագիտության, մասնագիտական և ինժեներական կրթության, կիրառական գիտության և մատակարարների զարգացման ծրագրերի հետ։ Առաջնահերթ ուղղություններն անցնում են շուկայի, ռեսուրսների և կարողությունների, տեխնոլոգիական հարակիցության, ենթակառուցվածքային պատրաստվածության և ֆինանսական իրագործելիության զտիչներով. լայնածավալ աջակցությունն արդարացված է միայն փորձնական և շուկայական ստուգումից հետո։

Առանձնահատուկ դեր է վերապահվում բազմակողմ զարգացման բանկերին։ Նրանց խնդիրն է արդյունաբերական ռազմավարությունը վերածել ֆինանսավորվող պորտֆելի՝ պատրաստել բարդ նախագծեր, նվազեցնել վաղ փուլերի ռիսկերը, տրամադրել երկարաժամկետ ֆինանսավորում, ներգրավել մասնավոր կապիտալ և ազգային նախաձեռնությունները միավորել տարածաշրջանային արտադրական շղթաներում։ 

ԵԱԶԲ-ի նոր ճարտարապետության գործնական իմաստն է զարգացող տնտեսություններին տալ հավակնությունից մինչև իրագործում նավարկելու գործիք։ Արդյունաբերականացման հաջողությունը որոշվում է ռեսուրսները, ներդրումները և արտաքին տեխնոլոգիաները արտադրողականության աճի, ինժեներական կարողությունների, տեղական ավելացված արժեքի և սեփական նորարարությունների վերածելու ունակությամբ։ Հենց աճի մեխանիզմի այս փոփոխությունն է հիմք ստեղծում բարձր եկամտի մակարդակի անցման և այդ խմբում կայուն ամրապնդման համար։

«Զարգացող տնտեսությունների արդյունաբերական վերափոխման ճարտարապետությունը» վերլուծական զեկույցի ամբողջական տեքստը հասանելի է հղումով։

Եվրասիական զարգացման բանկը (ԵԱԶԲ) — բազմակողմ զարգացման բանկ է, որն իրականացնում է ներդրումային գործունեություն եվրասիական տարածքում։ Արդեն 20 տարի ԵԱԶԲ-ն նպաստում է տնտեսական կապերի ամրապնդմանն ու ընդլայնմանը և մասնակից երկրների համակողմանի զարգացմանը։ 2026 թվականի հունիսի վերջին ԵԱԶԲ-ի կուտակված պորտֆելում առկա էր 348 նախագիծ՝ 22,1 մլրդ ԱՄՆ դոլար ընդհանուր ներդրումային ծավալով։ ԵԱԶԲ-ի պորտֆելի հիմնական մասն են կազմում տրանսպորտային ենթակառուցվածքների, թվային համակարգերի, կանաչ էներգետիկայի, գյուղատնտեսության, արդյունաբերության և մեքենաշինության ոլորտներում ինտեգրացիոն ազդեցություն ունեցող նախագծերը։ Իր գործունեության ընթացքում Բանկն առաջնորդվում է ՄԱԿ-ի կայուն զարգացման նպատակներով և ESG սկզբունքներով։

ԵԱԶԲ-ն 2022–2026 թվականների ռազմավարության շրջանակում իրականացնում է 3 մեգանախագիծ՝ «Կենտրոնական Ասիայի ջրաէներգետիկ համալիրը», «Եվրասիական տրանսպորտային շրջանակը», «Եվրասիական ապրանքատար ցանցը»։