Իրավապաշտպան․ Ադրբեջանում հայ ռազմագերիների խոշտանգումները կրում են էնդեմիկ բնույթ

Արմինֆո.ՄԱԿ-ի հովանու ներքո գործող կոմիտեն հայկական կողմին փոխանցած զեկույցում Բաքվում պահվող հայ ռազմագերիների նկատմամբ խոշտանգումները բնութագրում է ոչ այնքան որպես սիստեմատիկ երևույթ, որքան՝ որպես էնդեմիկ բնույթ ունեցող գործընթաց: Այդ մասին հոկտեմբերի 16-ին Երեւանում կայացած մամուլի ասուլիսում հաղորդել է փաստաբան, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում հայ ռազմագերիների ներկայացուցիչ Սիրանուշ Սահակյանը։

Նա խոսել է Ադրբեջանում հայ գերիների նկատմամբ հնարավոր խոշտանգումների և անմարդկային վերաբերմունքի փաստագրման մեթոդաբանության, նրանց հետ կապի սահմանափակումների, լիազորագրեր ստանալու և նամակագրություններ փոխանցելու խոչընդոտների մասին: "Մենք մեր աշխատանքն իրականացնում ենք հստակ մեթոդաբանության շրջանակներում ։ Առկա են հիմնավոր կասկածներ, որ հայ ռազմագերիները ենթարկվում են խոշտանգումների, որոնք շարունակական բնույթ են կրում և ուղեկցվում են անմարդկային վերաբերմունքով", - նշել Է Սահակյանը։

Խոսելով այն մասին, թե ինչի հիման վրա կարող են նման պնդումներ անել՝ գերիների հետ լիարժեք կապի բացակայության դեպքում, փաստաբանը պարզաբանել է, որ տեղեկատվության կարևոր աղբյուր են ադրբեջանական գերությունից վերադարձած անձանց հետ զրույցի արդյունքները: Այսինքն, նրա խոսքով, էական նշանակություն ունեն անմիջականորեն խոշտանգման ենթարկված մարդկանց ցուցմունքները։ Սահակյանը կարեւորել է նաեւ միջազգային գործընկերների գնահատականները: Որպես նրանց փոխանցած առավել նշանակալի փաստաթղթերից մեկը՝ նա հիշատակել է ՄԱԿ-ի հովանու ներքո գործող կոմիտեի զեկույցը։ "Զեկույցը պարունակում է իրավիճակի յուրահատուկ բնութագիր, որը դժվար է բացահայտել այլ պետությունների նկատմամբ, որտեղ արձանագրվում են մարդու իրավունքների խախտումներ։ Խոշտանգումներն այս դեպքում բնութագրվում են ոչ այնքան որպես սիստեմատիկ երևույթ, որքան՝ էնդեմիկ բնույթ ունեցող։ Այլ կերպ ասած՝ խոսքը սովորական պրակտիկայի մաս դարձած երևույթի մասին է", - պարզաբանել է փաստաբանը։

Ընդ որում, Սահակյանն ուշադրություն է հրավիրել այն հանգամանքի վրա, որ հայ գերիներին վերաբերող բազմաթիվ զեկույցներ չեն հրապարակվում՝ ադրբեջանական կողմի համաձայնության բացակայության պատճառով: Նրա կարծիքով ՝ դա լրացուցիչ հարցեր է առաջացնում համապատասխան նյութերի բովանդակության վերաբերյալ։ Փաստաբանը կարծում է, որ եթե դրանցում բացասական երևույթներ չարձանագրվեին, Ադրբեջանը կարող էր շահագրգռված լինել դրանց հրապարակմամբ, այդ թվում ՝ դրանցում պարունակվող տեղեկությունները հայկական կողմի պնդումները հերքելիս օգտագործելու համար: "Գերիների հետ կապը պահպանվում է բացառապես հեռախոսազանգերի միջոցով, իսկ նրանց հետ վերջին անմիջական ֆիզիկական շփումը տեղի է ունեցել 2025 թվականի դեկտեմբերի 24-25-ը։ 2026-ին հայ գերիների վիճակի անմիջական դիտարկում չի իրականացվել։ Գերիների վերաբերյալ վերջին տեղեկությունները ստացվել են Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի միջոցով։ Այդ տեղեկությունները ներկայացված են փաստաթղթային տեսքով, ընդ որում, տեղեկատվության հավաքման եւ փոխանցման աղբյուրը Ադրբեջանն է", - շարունակել է Սահակյանը։

Մասնավորապես, ըստ նրա, ադրբեջանական կողմը տրամադրել է փակ հաստատության քարտային տվյալներ, որոնցում, ի թիվս այլ բաների, եղել են առանձին բժշկական հետազոտությունների արդյունքներ և հայ գերիների խցակիցների մասին տեղեկություններ: Բացի այդ, ինչպես նշել է փաստաբանը, իրենց են փոխանցել այն տարածքների լուսանկարները, որտեղ, ենթադրաբար, պահվում են հայ ռազմագերիները։ Սակայն, ինչպես նշել է Սահակյանը, լուսանկարներում բացակայում է տեսախցիկի նույնականացումը, ինչպես նաեւ տեղեկատվություն, որը թույլ է տալիս օբյեկտիվորեն կապ հաստատել պատկերված տարածքների եւ դրանցում պարունակվող կոնկրետ անձանց միջեւ: "Ավելի վաղ ադրբեջանական կողմը նմանատիպ լուսանկարներ ուղարկելիս ցույց էր տալիս նաև հայ գերիներին։ Դա թույլ տվեց գոնե մոտավորապես գնահատել նրանց ֆիզիկական վիճակը նկարներից և որոշա էր տալիս եզրակացություններ անել: Ներկա իրավիճակում մեզ տրամադրել են միայն տեսախցիկի լուսանկարներ", - պատմել է ՄԻԵԴ-ում հայ ռազմագերիների ներկայացուցիչը։

Սահակյանը գերիներին ցույց տալու ադրբեջանական կողմի մերժումը գնահատել է որպես բացասական միտում: Նրա գնահատմամբ  խոսքը ոչ միայն այցելությունների սահմանափակման, այլև պայմանների ստեղծման մասին է, որոնց դեպքում հնարավոր չէ օբյեկտիվորեն գնահատել հայ ռազմագերիների ֆիզիկական վիճակը՝ նույնիսկ լուսանկարներից: Փաստաբանը ևս մեկ խնդիր է համարել հայ ռազմագերիներին միջազգային և հայ փաստաբանների համար լիազորագրեր ձևակերպելու հնարավորություն չտալը ։ Նրա խոսքով ՝ Ադրբեջանի օմբուդսմենը, ի պատասխան իրենց դիմումի, հայտնել է, որ Արցախի նախկին նախագահ Արայիկ Հարությունյանի ՝ նոտարական ծառայություններ ստանալու խնդրանքը լիովին բավարարվել է, սակայն չի հստակեցրել, թե կոնկրետ ինչ ծառայությունների մասին է խոսքը, եւ ինչպիսին է եղել հարցման բովանդակությունը: Փաստաբանը օրինակ է բերել նաև Արցախի նախկին պետնախարար, բարերար Ռուբեն Վարդանյանին, ով փորձել է լիազորագիր ձևակերպել Ադրբեջանի հետ չկապված և այդ երկրի դեմ հայց չներկայացնող իրավական գործընթացին մասնակցելու համար: Այնուամենայնիվ,  Սահակյանի խոսքով, իրեն մերժել են։

Նշենք, որ մինչ օրս հայտնի չէ ադրբեջանական բանտերում պահվող հայ ռազմագերիների և պատանդների ստույգ թիվը: Փորձագետների գնահատմամբ ՝ նրանք մի քանի հարյուր են ։ Այսօր Ադրբեջանի իշխանությունները հաստատում են իրենց մոտ 19 հայերի առկայությունը ։ Ադրբեջանական գերության մեջ պահվող անձանց թվում են նաև Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարության նախկին և գործող 8 ներկայացուցիչներ․ Արցախի նախկին նախագահներ Արկադի Ղուկասյանը, Բակո Սահակյանը, Արայիկ Հարությունյանը, արտաքին գործերի նախկին նախարար Դավիթ Բաբայանը, ինչպես նաև խորհրդարանի խոսնակ Դավիթ Իշխանյանը, Արցախի Պաշտպանության բանակի նախկին հրամանատար, գեներալ Լևոն Մնացականյանը, գեներալ Դավիթ Մանուկյանը և նախկին պետնախարար Ռուբեն Վարդանյանը:

Բաքվի խամաճիկային դատարանը շինծու մեղադրանքներով  ցմահ ազատազրկման է դատապարտել Արայիկ Հարությունյանին, Դավիթ Բաբայանին, Դավիթ Իշխանյանին, Դավիթ Մանուկյանին, Լևոն Մնացականյանին, իսկ Բակո Սահակյանին և Արկադի Ղուկասյանին եւ Ռուբեն Վարդանյանին՝ 20 տարվա ազատազրկման: Մնացած արցախցիներին, այսպես կոչված, դատարանը դատապարտել է մինչև 15 տարվա ազատազրկման։