ՀՀ վարչապետը ներկայացրել է 2020 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում ռազմական գործողությունների հանգամանքները

Արմինֆո. Շուշիի անկման գործընթացը շրջադարձային էր 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի եռակողմ հայտարարության ստորագրման համար: Այդ մասին այսօր  ԱԺ 44-օրյա պատերազմի հանգամանքները քննող հանձնաժողովի նիստում հայտարարել է ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։

Նրա ասելով՝ դրանում էական դեր են խաղացել ոչ թե Շուշին խորհրդանշող արժեքները, այլ իրավիճակի զարգացումը։ Ըստ էության, շարունակել է վարչապետը, Շուշին կորցնելուց հետո կարող էր հարվածի տակ հայտնվել Ստեփանակերտը, կուժեղանար ճնշումը Մարտունու վրա, և, որ ամենակարևորն է, 25 հազար

զինվորները կարող էին հայտնվել շրջափակման մեջ և վտանգի տակ։ Փաշինյանը նշել է, որ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը ռազմական գործողությունները դադարեցնելու հինգերորդ փորձն էր։ Առաջին նման խոսակցությունը տեղի է ունեցել 2020 թվականի հոկտեմբերի 5-ին, երբ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի ծննդյան օրվա առթիվ Փաշինյանը զանգահարել է ռուսական պետության ղեկավարին ՝ շնորհավորելով վերջինիս ։ Հենց այդ ժամանակ Պուտինը հայտարարել է պատերազմը դադարեցնելու միջնորդ դառնալու իր պատրաստակամության մասին։ Ռուսաստանի նախագահն առաջարկել է դադարեցնել ռազմական գործողություններն առանց որևէ նախապայմանի, կողմերը պետք է զբաղեցնեին իրենց դիրքերը պատերազմի դադարեցման պահին, որից հետո պետք է սկսվեին փոխզիջումների շուրջ քննարկումները: "Ես հայտարարեցի, որ այդ տարբերակը մեզ համար ընդունելի է", - նշել է ՀՀ վարչապետը, հավելելով, որ նույն օրը տեղի է ունեցել իր երկրորդ զրույցը ՌԴ նախագահի հետ, ով հայտնել է, որ խոսել է Իլհամ Ալիևի հետ: Վերջինս հայտարարել է, որ Բաքուն պատրաստ չէ գնալ հրադադարի։ Այն ժամանակ Պուտինը խոստացավ, որ հաջորդ օրը ևս մեկ անգամ կխոսի Ալիևի հետ ։ Հաջորդ օրը ՌԴ նախագահը հայտնեց, որ ադրբեջանական կողմը ռազմական գործողությունների դադարեցման նախապայման է դնում՝ հայկական կողմից Ֆիզուլի քաղաքի հանձնումը, և հայկական զինված ուժերը պետք է հետ քաշվեին Արաքս գետի ողջ երկայնքով, որպեսզի իրենց վերահսկողության տակ վերցնեին Խուդաֆերինի ջրամբարը՝ ոռոգումն ապահովելու համար։ Բացի այդ, ադրբեջանական կողմը ակնկալում էր վերադարձնել Լեռնային Ղարաբաղում խաղաղ բնակիչների սպանության համար դատապարտված իր երկու քաղաքացիներին ՝ Գուլիևին և Ասկերովին ։ Ընդ որում, խոսքը ոչ թե ռազմական գործողությունների դադարեցման, այլ ընդամենը զոհվածների մարմինների փոխանակման նպատակով հումանիտար հրադադարի մասին էր։ Ի պատասխան ՝ հայկական կողմն իր անհամաձայնությունն է հայտնել այդ պայմաններին, համարելով, որ ռազմական գործողությունները պետք է դադարեցվեն առանց որևէ նախապայմանի, քանի որ որևէ երաշխիք չի եղել, որ հայկական զինված ուժերի նահանջից հետո Ադրբեջանը չի շարունակի հարձակումները: Երեւանը, շարունակել է Փաշինյանը, փոխզիջումային տարբերակ է առաջարկելց Խուդավերդիի ջրամբարի ջրերի համատեղ օգտագործման վերաբերյալ, հնարավոր էր նաեւ երկու ադրբեջանցի ռազմագերիների վերադարձը, եթե Բաքուն համաձայներ հայկական կողմին հանձնել ռազմագերի դարձած իր զինվորներին:

Վարչապետը հավելել է, որ ՌԴ նախագահի հետ հաջորդ զրույցի ընթացքում, որը տեղի է ունեցել հոկտեմբերի 8-ին, Վլադիմիր Պուտինը հայտնել է, որ Ադրբեջանը պատրաստ է 2020 թվականի հոկտեմբերի 9-ի լույս 10-ի կեսգիշերին հրադադար հաստատել: Այդ նպատակով Հայաստանի և Ադրբեջանի արտգործնախարարները հոկտեմբերի 9-ին գործուղվել են Մոսկվա ՝ ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովի միջնորդությամբ բանակցություններ վարելու։ Պետք է տեղի ունենար նաև ռազմագերիների և զոհված զինվորների մարմինների փոխանակում։ <Ես համաձայնեցի այս առաջարկին: Այն ժամանակ պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների մասնակցությամբ առարկայական բանակցություններ կվարեն Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության շուտափույթ կարգավորման նպատակով", - նշել է Փաշինյանը, հավելելով, որ այդ նախաձեռնությունն ընդունելի էր հայկական կողմի համար, ինչի կապակցությամբ հանձնարարական էր տրվել պահպանել հրադադարի ռեժիմը ։ Սակայն հրադադարի աննշան ժամանակահատվածից հետո Ադրբեջանը ոչ միայն չի պահպանել հրադադարի ռեժիմը, այլև ակտիվացրել է իր հարձակումները՝ արդեն նախկին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի բնակավայրերի վրա, ավիացիոն հարվածների ենթարկելով Ստեփանակերտը, Մարտակերտը, հարձակումներ իրականացնելով Հադրութի ուղղությամբ ։ Հայկական զորքերին հրաման է տրվել ձեռնարկել անհրաժեշտ ամեն ինչ՝ Ադրբեջանի զինված ուժերի հարձակումները կասեցնելու համար ՝ զուգահեռաբար ձեռնարկելով անհրաժեշտ դիվանագիտական ջանքեր հրադադարի պահպանման ուղղությամբ ՝ համաձայն մոսկովյան պայմանավորվածության։ Որպես տարբերակ դիտարկվել է կողմերի զորքերի շփման գոտում ռուս խաղաղապահների տեղակայման հարցը, որոնք իրավիճակի մոնիթորինգ կիրականացնեին և կարձանագրեին առկա խախտումները: Բայց Ադրբեջանը միշտ խուսափել է իրավիճակի նման զարգացումից ՝ շարունակելով մարտական գործողությունները ։

Հետագայում, ինչպես նշել է ՀՀ վարչապետը, հաճախակի են եղել խոսակցությունները ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ, որոնց հիմնական թեման եղել է ռազմական գործողությունների դադարեցման և հրադադարի ռեժիմի պահպանման հարցը, բայց ակնհայտ էր, որ քանի դեռ Ադրբեջանի զինված ուժերի հարձակումը չի կասեցվել, նա չի համաձայնի դադարեցնել ռազմական գործողությունները: Ակնհայտ էր նաև, որ հրադադարը հնարավոր էր լուծել փոխզիջումների կիրառմամբ։ Այնուամենայնիվ, այդ ժամանակահատվածում ռազմական գործողությունները դադարեցնելու ջանքերը հաջողությամբ չպսակվեցին։

Հոկտեմբերի 13-ին, շարունակել է վարչապետը, տեղի է ունեցել ևս մեկ հեռախոսազրույց ՌԴ նախագահի հետ, որի ընթացքում Փաշինյանը բարձրացրել է ուղիղ հարց, թե ինչ պետք է անի հայկական կողմը ռազմական գործողությունները դադարեցնելու համար: Հոկտեմբերի 16-ին Վլադիմիր Պուտինը հայտնել է առանց Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հստակեցման ռազմական գործողությունների դադարեցման դիմաց Ադրբեջանին հինգ շրջանների վերադարձի հնարավորության գաղափարի մասին։ Հոկտեմբերի 17-ին իր նախաձեռնությամբ հանդես է եկել Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնը, որը վարչապետին հաղորդել է հոկտեմբերի 18-ի կեսգիշերին առանց նախապայմանների հրադադար հաստատելու Բաքվի համաձայնության մասին, սակայն այդ առաջարկը նույնպես չի կատարվել Բաքվի կողմից: Դրանից հետո ՝ հոկտեմբերի 20-ին, Ռուսաստանի նախագահը զանգահարել է Փաշինյանին, հաղորդելով, որ Ադրբեջանը պատրաստ է հրադադարի՝ արդեն ոչ թե հինգ, այլ յոթ շրջանի նկատմամբ իր վերահսկողության, ինչպես նաև ադրբեջանցիների ՝ Շուշի վերադառնալու հնարավորության պայմանով։ "Այսօր շատ է խոսվում այն ժամանակ պատերազմը կանգնեցնելու հնարավորության մասին, բայց ես, իբր, բաց եմ թողել այդ հնարավորությունը",-նշել է վարչապետը:

Փաշինյանի խոսքով ՝ ինքը համաձայնել է հայտարարության ստորագրմանը, բայց՝ պայմանով, որ դրանում դրույթներ չլինեն Շուշիի և Հայաստանի տարածքով արտատարածքային միջանցքի մասին: Բացի այդ, հայկական կողմն առաջարկել է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ վերադարձնել Աղդամի շրջանը ՝ Հադրութի շրջանի դիմաց, որն այդ ժամանակ արդեն գտնվում էր Ադրբեջանի վերահսկողության տակ ։ "Նոյեմբերի 8-ի դրությամբ, թեև զինվորականները զեկուցում էին, որ քաղաքի մի մասը գտնվում է հայկական կողմի վերահսկողության տակ, հասկանալի էր, որ այն ամբողջությամբ վերադարձնելն անհնար կլինի", - նշել է Փաշինյանը։ Բացի այդ, Լեռնային Ղարաբաղից ահազանգել են Ստեփանակերտի խոցելիության մասին, և վտանգ է առաջացել, որ Շուշիի հարցը լուծելով, ադրբեջանական ուժերը Շոշ գյուղով կշարժվեն դեպի Ստեփանակերտ և Ասկերան՝ թիկունքից հարվածելով Ղարաբաղի պաշտպանության բանակի պաշտպանական շրջաններին, ասել է Փաշինյանը։ Նա հավելել է, որ շարունակել է բանակցությունները Ռուսաստանի նախագահի միջնորդությամբ, և նոյեմբերի 8-9 - ը նրա հետ անցկացրել է շուրջ 20 հեռախոսազրույց, իսկ պատերազմի ողջ ընթացքում՝ շուրջ 60: Շատ արագ պարզ է դարձել, որ ադրբեջանական կողմը չի ընդունում Աղդամը Հադրութի հետ փոխանակելու ծրագիրը, և կողմերը հանգել են մի տեքստի, որտեղ Աղդամի և Շուշիի մասին ոչինչ չի ասվել։ Խոսք է գնացել ռազմական գործողությունների դադարեցման, 7 շրջանները վերադարձնելու, Լաչինի միջանցքում ու Ղարաբաղում ռուս խաղաղապահների տեղակայման մասին։ "Նոյեմբերի 9-ի առավոտյան ես ստորագրել եմ այդ փաստաթուղթը. նշեմ՝ առավոտյան, այլ ոչ թե երեկոյան, այսինքն, ըստ էության, նոյեմբերի 8-ի լույս 9-ի գիշերը։ Բայց պարզվեց, որ Ադրբեջանը չի ստորագրում այդ տեքստը և անընդհատ նոր պահանջներ է ներկայացնում։ Երբ Ռուսաստանի նախագահն ասաց, որ Ադրբեջանն առաջարկում է Տավուշի մարզում անկլավների վերադարձի դրույթ, ես հրաժարվեցի, ընդգծելով, որ բացառում եմ նման փաստաթղթի ստորագրումը, ինչի մասին պաշտոնապես հայտարարվել էր։ Որոշ ժամանակ անց պարզվեց, որ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել այդ կետը հանել", - հայտարարել է Փաշինյանը։

Նա հավելել է, որ կեսգիշերին սկսել են հաղորդագրություններ ստացվել ռազմական գործողությունների ինտենսիվության բարձրացման, ինչպես նաև Ստեփանակերտի երկնքում անօդաչու թռչող սարքերի մեծ քանակի մասին: Բարդ եւ երկարատեւ քննարկումներից հետո, ընդգծել է Հայաստանի կառավարության ղեկավարը, ստորագրվել է բոլորին հայտնի մի փաստաթուղթ, որն ավելի վատն էր, քան նոյեմբերի 9-ի առավոտյան տարբերակը, բայց՝ ավելի լավ, քան նրանք, որոնք ենթադրում էին Մեղրիով միջանցք կամ խորհրդային անկլավների հանձնում Տավուշի մարզում։