Արցախցի փախստականների՝ իրենց տները վերադարձի համար միջազգային երաշխիքներ տրամադրելու հարցը Երևան-Բաքու բանակցությունների օրակարգում դրված չէ. Պետդեպարտամենտ

Արմինֆո. Անցյալ շաբաթ Վաշինգտոնում պետքարտուղար Բլինքենի կազմակերպած հանդիպումը մատնանշում է Միացյալ Նահանգների ամուր աջակցությունը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տևական ու արժանապատիվ խաղաղության հաստատմանը։ Այդ մասին հայտարարել է ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալ Ուզրա Զեան՝ անդրադառնալով Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ համաձայնագրի ստորագրման հեռանկարներին՝ Բաքվի կողմից Երեւանին մշտապես առաջադրվող նախապայմանների ֆոնին՝ հաշվի առնելով անցյալ շաբաթ պետքարտուղար Էնթոնի Բլինքենի միջնորդությամբ վաշինգտոնյան հանդիպումը։

«Եվ մենք հասկանում ենք, որ երկու երկրներն էլ կարևոր քայլեր են կատարել և ցանկանում ենք շարունակել մեր աջակցությունը։ Կարծում եմ՝ կարևոր է ընդգծել խաղաղության համաձայնագրի, արժանապատիվ ու տևական խաղաղության համաձայնագրի ազդեցությունը․ այն իրապես արտակարգ հնարավորություններ կարող է բացել ոչ միայն երկու երկրների, այլ ողջ տարածաշրջանի համար։ Միացյալ Նահանգներն ամուր աջակցում է այս ջանքերին։ Մենք կարծում ենք, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը մոտ են վերջնական համաձայնությանը։ Բայց, իհարկե, բանակցային սեղանի շուրջ նստածներն են վերջնական որոշում կայացնողները։ Մենք մեր կողմից խրախուսում ենք այս նպատակին հասնելու պահը բաց չթողնել: Նույնը նաև  վարչապետի «Խաղաղության խաչմերուկ» նախաձեռնության մասով։ Կարծում ենք, որ արժանապատիվ, տևական խաղաղությունը խիստ էական է տարածաշրջանի հսկայական սոցիալ-տնտեսական ներուժը բացահայտելու, ինչպես նաև «Խաղաղության խաչմերուկով» նախանշվող տարածաշրջանային կապուղիները զարգացնելու համար», - ասել է Զեան։

Ճշգրտող հարցին, թե արդյոք նա կարծում է, որ տնտեսական օգուտները կարող են խթանել կողմերին, մասնավորապես, Ադրբեջանին, ստորագրել խաղաղության համաձայնագիրը, եւ արդյոք ԱՄՆ ՄԶԳ-ի հետազոտությունը նույնպես դրան է ուղղված, ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալը պատասխանել է, որ ԱՄՆ ՄԶԳ-ի  նշված ուսումնասիրությունը դիտարկում է տրանսպորտային ուղիների ինտեգրման շրջանակները և ներուժը։ «Այս առումով չեմ կարող ասել, թե որ գործոնները կարող են վճռորոշ լինել Ադրբեջանի համար։ Ենթադրություններ չեմ կարող անել։ Մեկ անգամ ևս նշեմ պետքարտուղարի հայտարարությունները, որ բանակցային սեղանի շուրջ նստածներն են վերջնական որոշում կայացնողները։ Իսկ մենք հսկայական ներուժ ենք տեսնում, որն առկա կլինի արժանապատիվ ու տևական խաղաղության պարագայում, և մենք ամեն ինչ կանենք, այն, ինչ մեզնից կխնդրեն, որպեսզի օգնենք հասնել այս նպատակին», - ասել է Զեան՝ "Հետք"-ի հետ հարցազրույցում:

Անդրադառնալով այն հարցին, թե ինչպիսին է ԱՄՆ դիրքորոշումը Ադրբեջանի կողմից Արցախում իրականացված էթնիկ զտման վերաբերյալ, և արդյոք Լեռնային Ղարաբաղի հայերի վերադարձի իրավունքը ներառված է ԱՄՆ միջնորդությամբ հայ-ադրբեջանական բանակցությունների օրակարգում, ամերիկացի դիվանագետը հիշեցրել է, որ տասնամյակներ շարունակ Հարավային Կովկասը պարփակված է եղել անկայունության և բռնությունների շղթայում, եղել են հսկայական կորուստներ, ցավ և ողբերգություն։

«Մենք՝ Միացյալ Նահանգները աջակցում է, որ տարածաշրջանում պայմաններ ձևավորվեն տևական և արժանապատիվ խաղաղության համար, որի պարագայում ապահովված կլինի հարգանքը բոլորի իրավունքների նկատմամբ՝ անկախ էթնիկ պատկանելությունից կամ ծագման երկրից։ Միաժամանակ, Միացյալ Նահանգների համար մտահոգիչ է Լեռնային Ղարաբաղի մարդասիրական և մարդու իրավունքների ճգնաժամը և ավելի քան 100 000 տեղահանված անձինք, որոնց մասին ես սկզբում խոսեցի։ Մարդու իրավունքների հետ կապված առաջարկում եմ դիտարկել մեր 2023թ․ զեկույցը մարդու իրավունքների մասին, որտեղ նշվում են մարդու իրավունքների ոտնահարումների ու վայրագությունների մասին հնչեցված հաղորդումները․ օրինակ՝ Ադրբեջանին վերաբերող հատվածում նշվում է, որ առկա են արժանահավատ հաղորդումներ Ադրբեջանի հետ հակամարտության ընթացքում կատարված ոտնձգությունների մասին, նշվել է, որ քաղաքացիական բնակչությունը միտումնավոր զրկված է եղել անհրաժեշտ պարագաներ ստանալու հնարավորությունից, մերժվել է մարդասիրական միջանցքի տրամադրումը։ Միացյալ Նահանգները շարունակում է հորդորել Ադրբեջանին ապահովել Լեռնային Ղարաբաղում մնացած հայերի իրավունքներն ու անվտանգությունը և շուտափույթ ապահովել պայմաններ ապահով, կամավոր, արժանապատիվ և կայուն վերադարձի համար, որպեսզի ցանկություն ունեցողները կարողանան վերադառնալ իրենց տներ։ Ես ավելի վաղ նշեցի և հիմա էլ ուզում եմ ընդգծել ու գովեստի խոսքեր ասել այս մարդկանց աջակցելու հարցում Հայաստանի կառավարության հսկայական ջանքերի վերաբերյալ և հավելել, որ Միացյալ Նահանգները նույնպես հանձնառու է աջակցել այս հարցում և այս նպատակի համար անցյալ տարվա սեպտեմբերից պետքարտուղարության և ԱՄՆ ՄԶԳ-ի կողմից հատկացվել է 11,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար աջակցություն։ Իսկ 2020 թվականի սեպտեմբերից առ այսօր Լեռնային Ղարաբաղում տիրող իրավիճակին ի պատասխան Միացյալ Նահանգների տրամադրած մարդասիրական օգնության ընդհանուր գումարը կազմել է գրեթե 31 միլիոն ԱՄՆ դոլար", - ընդգծել է ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալը։

Ճշգրող հարցին, թե որքանով իրատեսական է տեղահանվածներին անվտանգության միջազգային երաշխիքների տրամադրումը, եթե նրանք վերադառնան, Զեան պատասխանել է. «Բարդ հարց է սա։ Մարդասիրական իրավունքի հիմնարար սկզբունք է այստեղ գործում և որևէ մեկին չի կարող պարտադրվել վերադարձ, վերադարձը պետք է լինի ապահով, կամավոր, արժանապատիվ և կայուն։ Չգիտեմ՝ ճիշտ հասկացա ձեր հարցը միջազգային երաշխիքների հետ կապված, բայց կա միջազգային մարդասիրական իրավունքի այս հստակ նորմը, որը պետք է ապահովված լինի խոցելի բնակչության, այդ թվում՝ փախստականների ու տեղահանվածների համար», - ասել է ԱՄՆ դիվանագետը, հավելելով, որ վստահ չէ, թե ինչ միջազգային երաշխիքների մասին է խոսքը, ում կողմից պետք է ապահովվեն: «Իմ իմացությամբ, դա չի դիտարկվում այժմ։ Դրա համար էի փորձում հարցն ավելի լավ  հասկանալ։ Իմ իմացությամբ, նման հարց չի դիտարկվում, սակայն ուզում եմ կրկնել, որ մենք շարունակում ենք հորդորել Ադրբեջանի կառավարությանն ապահովել այնտեղ մնացածների իրավունքները և շուտափույթ պայմաններ ապահովել ցանկացողների ապահով, կամավոր, արժանապատիվ և կայուն վերադարձի համար։ Վերադարձը պետք է կամավոր լինի», - ընդգծել է Զեան։

Պատասխանելով այն հարցին, թե արդյոք ԱՄՆ-ի կամ միջազգային հանրության կողմից ինչ-որ  բան  արվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կամ այլ կառույցների միջոցով  կանխելու Արցախի հայկական մշակութային ժառանգությունը ոչնչացնելու  Ադրբեջանի քաղաքականությունը, Զեան հավաստիացրել է, որ ԱՄՆ-ը  աջակցում է հայկական մշակութային ժառանգության պահպանությանը ողջ Հարավային Կովկասում։ «Մշակութային ժառանգության պահպանությունը ԱՄՆ գլոբալ քաղաքականության մասն է։ Մշակութային կոթողների, հուշարձանների, ավանդույթների պահպանությունը հոգածություն և զգոնություն է պահանջում։ Միացյալ Նահանգները աշխարհի բոլոր երկրներին կոչ է անում պահպանել մշակութային ժառանգությունը իրենց միջազգային պարտավորությունների և հանձնառությունների համաձայն։ Մենք Ադրբեջանի կառավարությանը կոչ ենք անում կատարել մշակութային ժառանգության պահպանության ուղղությամբ միջազգային իրավունքների ներքո ստանձնած իր պարտավորությունները։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հետ կապված՝ կարծում ենք, որ միջազգային հանրությունը և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի նման կազմակերպությունները կարող են և պետք է կարևոր դեր ունենան Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի բոլոր համայնքներում մշակութային ժառանգության պահպանության գործում», - ասել է պետքարտուղարի տեղակալը։