ՍՌԴԹ հիմնադիր. "Մենք իսկական շրջափակման թատրոն ենք և պատմելու շատ բան ունենք"

Արմինֆո. Մենք ամենաիսկական շրջափակման թատրոն ենք և պատմելու շատ բան ունենք, թեև փորձում ենք չհիշել այդ մասին։ Հասարակական գործիչ և Ստեփանակերտի ռուսական դրամատիկական թատրոնի (ՍՌԴԹ) հիմնադիր Ալեքսանդր Բորդովը ԱրմԻնֆո-ի թղթակցի հետ զրույցում այդպես է պատմել թատրոնի մասին, որը, շրջափակում և աքսոր ապրելով, իր գործունեությունը շարունակել է արդեն Երևանում:

Ինչպես նշել է Բորդովը, ՍՌԴԹ-ի ստեղծման գաղափարը ծագել է "Ռուսական մշակույթի տուն" նախագծի վրա աշխատանքի ընթացքում, որը, թատրոնի հիմնադրի մտահղացմամբ, պետք է տեղակայվեր Ստեփանակերտի կենտրոնում ' նախկին "Ռոսիա" կինոթատրոնի շենքում' դրա վերակառուցումից հետո: Ծրագրի հիմնական նպատակն էր ամրապնդել հանրապետության մշակութային ներուժը: "Ինձ համար այն ժամանակ զարմանալի էր, որ Ղարաբաղի ողջ պատմության ընթացքում այնտեղ ռուսական թատրոն չի եղել ։ ՍՌԴԹ թատերախումբը հիմնադրման պահին ձևավորվել է համալսարանի "Մեսրոպ Մաշտոց" ուսանողական արտ-ստուդիայի դերասաններից, որը 2013 թվականին ստեղծել է Ժաննա Կրիկորովան (այժմ՝ ՍՌԴԹ գեղարվեստական ղեկավար - խմբ.): Պետք է նշել, որ Ժաննա Կրիկորովան դաստիարակել է մի շարք դերասանների, որոնք այսօր ծառայում են տարբեր թատրոններում", - ասել է Բորդովը։

2022 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Արցախի շրջափակման սկսվելուն պես հանրապետությունը բախվեց բազմաթիվ դժվարությունների, որոնք օր օրի միայն խորանում էին ։ Թատրոնը բացառություն չէր և հայտնվել էր բարդ իրավիճակում. նրա գործունեությունը խոչընդոտների էր հանդիպում գազի, լույսի անջատումների և վառելիքի պակասի պատճառով: Սակայն, Ալեքսանդր Բորդովի խոսքով, դա խոչընդոտ չդարձավ թատրոնի կոլեկտիվի համար, քանի որ յուրաքանչյուրն իր կարևոր դերն էր գիտակցում Արցախի համար այդ դժվարին օրերին:

"Մենք շատ լավ հասկանում էինք այդ դժվարին ժամանակահատվածում, թե որքան կարևոր է մեր թատրոնի գործունեությունը, որն անվանակոչվել է ԼՂՀ մայրաքաղաքի պատվին։ Առաջին հերթին, այն մարդկանց համար, ովքեր լիարժեք կյանքի համար անհրաժեշտ ամեն ինչի պակաս են ունեցել ՝ սննդից և դեղորայքից մինչև հիգիենայի միջոցներ և ազատ տեղաշարժվելու հնարավորություն ։ Մենք ամեն կերպ փորձել ենք պահպանել մեզ և մեր հայրենիքը ։ Դա փորձությունների և ստուգումների ժամանակ էր, և Արցախը հաղթահարեց դրանք։ Մեր հայրենակիցները մեծամասամբ իրենց դրսևորել են լավագույն կողմից ։ Եղել են օրեր, երբ ներկայացումներն անցել են խավարի մեջ ՝ չպլանավորված անջատումների պատճառով, բայց ոչ ոք չի լքել լեփ-լեցուն, չջեռուցվող դահլիճը ։ Իսկ ծաղիկների փոխարեն դերասաններին բանջարեղեն ու միրգ էին նվիրում, քանի դեռ դրանք հասանելի էին, շրջափակման հենց սկզբում ։ Այն ժամանակ մեզ աջակցեցին ԴԻԱԼՈԳ կազմակերպության մեր ընկերներն ու համախոհները՝ Յուրի Նավոյանի և իրավաբանական գիտությունների դոկտոր Սամվել Կարախանյանի գլխավորությամբ ։ Արցախում տեղի ունեցողի նկատմամբ նրանց զգայուն վերաբերմունքի և թատրոնի ճակատագրին ակտիվ մասնակցության շնորհիվ է, որ մեզ հաջողվել է ներկայացնել շրջափակման մեջ երեք պրեմիերաներ, որոնք անցել են անշլագով: Շրջափակման ժամանակ հանդիսատեսը մեզ մոտ ոտքով էր հասնում, շատերը ՝ քաղաքի հեռավոր շրջաններից։ Մենք այն ժամանակ չէինք էլ կարող պատկերացնել, որ առջևում մեզ սպասում են ռազմական գործողություններ, որոնք հանգեցրին Ղարաբաղի ողջ բնակչության՝ այդ պահին ավելի քան հարյուր հազար մարդու տեղահանությանը"։ Արցախում իրավիճակն օրեցօր վատանում էր, սակայն նրա բնակիչները շարունակում էին պայքարել իրենց հայրենի հողում ապրելու համար ՝ չնայած բոլոր դժվարություններին ։ Այսպես շարունակվեց մինչև 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ը, երբ Ադրբեջանը լայնածավալ ռազմական գործողություններ սկսեց Արցախի Հանրապետության դեմ, որի արդյունքում քաղաքներն ու գյուղերը ենթարկվեցին ինտենսիվ հրետակոծության, իսկ Արցախի 120 000 բնակիչներ ֆիզիկական հաշվեհարդարի սպառնալիքի ներքո ստիպված եղան փախչել Հայաստան։ Ագրեսիան, որն ավարտվեց լիակատար էթնիկ զտմամբ, անօթևան թողեց ավելի քան 150 հազար արցախցու։

Արցախցիների տեղահանությունը հանգեցրել է  այն բանին, որ մարդիկ հետևում են թողել ոչ միայն իրենց տներն ու տարիների կուտակած ունեցվածքը, այլև ամենաթանկը ՝ հայրենիքը: Թատրոնը ևս հայտնվել է բարդ իրավիճակում. տեղահանության հետևանքով զրկվել է Ստեփանակերտի կենտրոնում գտնվող իր հարմարավետ արվեստանոցից, ինչպես նաև տարազներից ու ռեկվիզիտներից:

"Մենք հայրենիքում թողեցինք թատրոնի շենքի մասին մեր երազանքները, որի վերակառուցման նախագիծն այդպես էլ թղթի վրա մնաց՝ տեղի ունեցած ողբերգության պատճառով։ Բացի այդ, արդեն Երևանում որոշ դերասաններ, ընտանեկան հանգամանքներով պայմանավորված, ստիպված են եղել լքել Հայաստանը։ Բայց 2023 թվականի վերջին մեզ համար չափազանց կարևոր էր պահպանել թատրոնը։ Մեր թատերախմբին աջակցել է հայտնի թատերական ռեժիսոր Պյոտր Նեմոյը, ով դերասանների հետ կիսվել է անգնահատելի փորձով։ 2024 թվականի հունվարից ԴԻԱԼՈԳ կազմակերպությունը ստանձնել է ՍՌԴԹ-ի լիարժեք հոգսը նոր պայմաններում, իսկ դրա ղեկավար Յուրի Նավոյանը գլխավորել է թատրոնի Հոգաբարձուների խորհուրդը: Արդյունքում ստեղծվել են բոլոր անհրաժեշտ պայմանները, և նոր հնարավորություններ են բացվել հետագա զարգացման համար. այսպես ՍՌԴԹ-ն վերածնվել է և շարունակել իր գործունեությունը" ։

Ընդ որում, թատրոնի բեմադրություններում ներգրավված են եղել Հայաստանի վաստակավոր արտիստներ, ինչպիսիք են Արտաշես Շահվերդյանը եւ Ռոբերտ Հակոբյանը, ինչպես նաեւ Երեւանի Կ.Ստանիսլավսկու անվան ռուսական պետական թատրոնի սիրված դերասան եւ ռեժիսոր Արմեն Մարգարյանը, որը Ժաննա Կրիկորովայի հրավերով հանդես է եկել որպես Ռեյ Կունիի "Չափազանց ամուսնացած տաքսու վարորդը" պիեսի հիման վրա վերջերս կայացած պրեմիերայի ռեժիսոր:

Բացի այդ, ԴԻԱԼՈԳ-ի համակարգային աջակցությամբ ակտիվորեն գործում է ՍՌԴԹ երիտասարդական ստուդիան: Բորդովն ընդգծել է, որ թատրոնի ապագան Ժաննա Կրիկորովայի ղեկավարությամբ կադրերի իսկական դարբնոցն է, ով տաղանդները բացահայտելու զարմանալի ունակություններ ունի. "Մեսրոպ Մաշտոց" համալսարանի ուսանողական ԱՐՏ - ստուդիայից դուրս եկած նրա սաները, բացի ՍՌԴԹ-ից, խաղացել են նաև Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան  հայկական պետական դրամատիկական թատրոնում, իսկ այսօր՝ նաև Երևանի Կ. Ստանիսլավսկու անվան պետական ռուսական դրամատիկական թատրոնում: "Զարմանալի չէ, որ Ժաննա Ալեքսեևնան համարձակ փորձ կատարեց ՝ բեմադրելով միանգամից երկու շատ տարբեր ներկայացումներ ՝ "Իրանական կոնֆերանս" ՝ Իվան Վիրիպաևի պիեսի հիման վրա, և Ջոն Բ.Փրիսթլիի "Վտանգավոր շրջադարձը" ։ Սրանք երկու իսկապես ուժեղ ներկայացումներ են, որոնցում հանդիսատեսը դառնում է կոնֆերանսի կամ դատավարության մասնակից":

Հետաքրքիր է նաև այն, որ շրջափակման մեջ հայտնված թատրոնն այսօր իր ներկայացումները ներկայացնում է ոչ միայն Հայաստանում, այլև նրա սահմաններից դուրս: Շնորհիվ այն բանի, որ բոլոր ներկայացումներն անցկացվում են ռուսերեն, թատրոնը հնարավորություն ունի ներկայացնելու հանրապետությունը Ռուսաստանում և ԱՊՀ երկրներում: Այսպես, վերջերս ՍՌԴԹ-ն մասնակցել է Մուրմանսկում կայացած "Արկտիկական բեմ" երկրորդ միջազգային փառատոնին, որտեղ ներկայացրել է Հայաստանը Ռուսաստանի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի և Սերբիայի հետ միասին ՝ վերադառնալով Երևան երկու մրցանակներով պրոֆեսիոնալ և այլընտրանքային ժյուրիի կողմից: "Մշակութային Արցախի պահպանումը կարևորագույն խնդիր է ։ Ստեփանակերտի թատրոնի գոյությունը հսկայական նշանակություն ունի, քանի որ ամեն ինչից զատ այն նաև միակն է գործող Արցախյան թատրոններից: Թատրոնի բուն անվանումը, որը կրում է մեր հայրենիքի մայրաքաղաքի անունը, մի քաղաք, որն այսօր փաստացի չկա, արդեն Արցախի պատմությունն է: Ամբողջ դերասանական կազմը ղարաբաղցիներ են՝ անցած դարերի ընթացքում քրիստոնեական ավանդույթներով, հայությամբ և ռուսականությամբ ներծծված յուրահատուկ մշակույթի կրողներ։ Եվ, իհարկե, անհրաժեշտ է նշել թատրոնի ներդրումը ռուս - հայկական մշակութային կապերի ամրապնդման գործում, որոնք այդքան կարևոր են հատկապես այսօր ", - ասել է Բորդովը։

Այս առումով թատրոնի հիմնադիրը պատմել է, որ Հայաստանում առաջին բեմադրությունը "Ողջ ձայնով" ներկայացումն է ՝ Ժաննա Կրիկորովայի բեմադրությունը Վլադիմիր Մայակովսկու ստեղծագործությունների հիման վրա, որտեղ ռուս մեծ բանաստեղծի ձայնը դառնում է Արցախի ձայնը: "Սա մեր շրջափակման վերջին ներկայացումն էր ։ Ներկայացման երկրորդ մասն այդպես էլ կոչվում է՝ "Արցախի ձայնը"։ Ես դահլիճում չեմ տեսել մարդկանց՝ առանց արցունքով լի աչքերի։ Երբ այն ցուցադրվեց Արցախում, մենք դեռ չգիտեինք, որ գտնվում ենք 2023 թվականի սեպտեմբերի ողբերգության շեմին։ Սա, անշուշտ, խորհրդանշական ներկայացում է մեզ համար։ Երևանում, տեղահանությունից հետո, այն այլ կերպ հնչեց, քան շրջափակված Ստեփանակերտում ։ Սա արդեն ոչ թե շրջափակված Արցախի, այլ տեղահանության ձայն էր" ։

Միաժամանակ Ալեքսանդր Սերգեևիչն ընդգծել է, որ մայրաքաղաքի հանդիսատեսը ջերմորեն աջակցել է Ստեփանակերտի թատրոնին ։ "Մենք անմիջապես զգացինք այդ մասնակցությունը, մեր հայրենակիցների կարեկցանքը ։ Անմիջապես պարզ դարձավ, որ մենք յուրայինների մեջ ենք ։ Մեզ թույլ տվեցին զգալ, որ մենք տանն ենք ոչ միայն այն պատճառով, որ հայկական հողի վրա ենք, այլ մենք հոգով, մշակութային և բարոյական արժեքներով մեզ մոտ մարդկանց մեջ ենք ։ Արցախը միշտ եղել է հայկական մշակութային տարածքի անբաժանելի մասը, որքան էլ որ որևէ մեկը փորձի այլ կերպ ներկայացնել այն: Վերջին 30 տարիների ընթացքում ԼՂՀ-ում ամրապնդվել է հայեցի կրթությունը, և հենց այդ պատճառով էլ նոր սերունդը հիանալի տիրապետում է մայրենի հայերենին: Ի դեպ, ռուսաց լեզվի իմացությունը դրանից ոչ մի կերպ չի տուժել, նույնիսկ, Արցախում ռուսական դպրոցների բացակայության դեպքում. մեծ ու հզորով հեշտ ու հաճույքով էին շփվում, ինչպես ասում են՝ ծեր ու երիտասարդ ։ Թատրոնն, անշուշտ, իր մեջ կրում է միավորող առաքելություն ՝ միմյանց հետ կապելով տարբեր մշակույթներ, ժողովուրդներ և երկրներ ։ Սա, իմ կարծիքով, կարևորագույն առաքելություն է, հատկապես մեր օրերում", - ամփոփել է Ալեքսանդր Բորդովը ։