Մոռանալ հրամանով. ինչպես է Երևանը փորձում թաղել Սումգայիթի մասին հիշողությունը․ արցախցի նախկին պաշտոնյա

Արմինֆո. Խաղաղության և ժողովրդավարության կարգախոսներով Հայաստանի կառավարման եկած իշխանությունները քայլ առ քայլ նեղացնում են հիշողության տարածքը, այդ թվում ՝ Սումգայիթի հայերի ջարդերի վերաբերյալ: Այս մասին հայտարարել է ԼՂՀ պետական գործիչ, Արցախի մշակույթի, երիտասարդության և զբոսաշրջության նախկին նախարար Սերգեյ Շահվերդյանը։

Սումգայիթում հայերի ջարդերի 38-րդ տարելիցի կապակցությամբ արցախցի նախկին պաշտոնյան փաստել է, որ գրեթե քառասուն տարվա ընթացքում Սումգայիթի մասին ասվել է գրեթե ամեն ինչ: Նրա խոսքով ՝ 1988 թվի փետրվարը ընդմիշտ մխրճվեց պատմության մեջ ՝ որպես ատելության առաջին համակարգային պայթյուն, որը սկիզբ դրեց ղարաբաղյան հանգույցի արյունալի քանդմանը։ Շահվերդյանը հիշեցրել է, որ երեք օր ադրբեջանական քաղաքում, երբ հայերին որսում էին բնակարաններում ու շքամուտքերում, խոշտանգում, բռնաբարում ու սպանում էին միայն հայ լինելու համար:

"Փաստաթղթեր, լուսանկարներ, վկայություններ եւ դահիճների անուններ այնքան են հավաքվել, որ դրանք կբավականացնեն բազմահատոր հետաքննության համար։ Եվ դեռ մի քանի տարի առաջ թվում էր՝ աշխարհը դաս է առել։ "Սումգայիթը" դարձել է ոչ միայն տեղանուն, այլ ցեղասպանության նոր ալիքի նախանշան՝ խորհրդանիշ։ Բայց այսօրվա Հայաստանի իրականությունը հարվածում է սթափեցնող ապտակով։ Պարզվում է ՝ հանցագործությունները ոչ միայն կարելի է ժխտել թշնամական քարոզչության մակարդակով, այլև կարելի է մոռացության մատնել լուռ, մեթոդաբար և սեփական երկրի ներսից։ Մինչ Իլհամ Ալիևը շուքով բացում է "Խոջալուի զոհերի" հուշարձանները և որերորդ անգամ փորձում է հագնել արդարության պաշտպանի պատմուճանը, Երևանում մինչ այժմ աներևակայելի բան է տեղի ունենում։ Խաղաղության և ժողովրդավարության կարգախոսներով երկիրը կառավարելու եկած իշխանությունները քայլ առ քայլ նեղացնում են հիշողության տարածությունը։ 80-ականների վերջի և 90 - ականների սկզբի իրադարձությունների մասին քննարկումները, էլ չեմ խոում Բաքվի հետագա հանցագործությունների մասին, նվազագույնի են հասցվում։ Ուսումնասիրությու՞ն։ Մոռացեք։ Հանրային քննարկումնե՞ր։ Միայն՝ "անցյալը չփոոորփրենք" ձևաչափով։ Այս նոր "իրական Հայաստանում" անցյալը դառնում է թունավոր բեռ, որից առաջարկում են ազատվել հանուն պայծառ ապագայի", - արձանագրել է Շահվերդյանը։

Ընդ որում, արցախցի նախկին պաշտոնյան կարծում է, որ ոչնչացման այդ ցուցակում հատուկ տեղ է զբաղեցնում հենց Սումգայիթը։ «Ինչու՞։ Դե որովհետեւ դա մարդկային ձեռքի գործն է, այնքան ակնհայտ է, որ դժվար է կոծկել: Սումգայիթը կատարյալ ներգրվում է Ցեղասպանության մասին ՄԱԿ - ի կոնվենցիայում, առնվազն, երեք կետով. մարդկանց սպանում էին բացառապես ազգային հատկանիշով;  նրանց ծանր մարմնական եւ հոգեկան վնասվածքներ էին պատճառում; եւ, վերջապես, նրանց համար ստեղծվեցին պայմաններ, որոնց դեպքում քաղաք վերադառնալն անհնար դարձավ. 18 հազար փախստականներ դարձան էթնիկ զտման կենդանի ապացույց",- նշել է նա։

Նրա խոսքով՝ կարևոր է հասկանալ ցինիզմի մասշտաբը. այդ հանցագործություններն ամբոխի տարերային խռովություն չէին: Դա ծրագրված ակցիա էր, որտեղ քաղաքի ղեկավարները հանրահավաք էին անում, միլիցիան կամ անգործություն էր դրսեւորում, կամ մասնակցում էր, իսկ կես ժամ հեռավորության վրա գտնվող Բաքուն երեք օր "ոչինչ չէր նկատում"։

"Հատուկ ծառայությունները, համակարգումը, հետքերի վերացումը․ ամեն ինչ խոսում է այն մասին, որ մենք գործ ունենք բնաջնջման պետական քաղաքականության հետ։ Բայց եթե Բաքվի համար հայատյացությունը եղել և մնում է գաղափարական հիմք, ապա Հայաստանի ներկայիս ղեկավարության համար հիմք է դառնում մոռացությունը։ Եվ սա արդեն ոչ թե, պարզապես, իներտություն է, այլ՝ նպատակասլաց ընթացք ։ Իհարկե, փետրվարի 26-ին պաշտոնական անձանց կողմից սոցիալական ցանցերում հերթապահ գրառում տեսանք։ Երկու տող, մոմ storis-ում, հառաչանք այն մասին, թե որքան «կարևոր է խաղաղությունը»: "Ցեղասպանություն" բառը չի արտաբերվի։ Կատարող երկրի անունը՝ նույնպես: Ամեն ինչ կհանգեցնեն վերացական "ողբերգության", որպեսզի ոչ ոքի չնեղացնեն։ Իսկ զուգահեռաբար "խաղաղության ակտիվիստները", որոնք զարմանալիորեն միահամուռ կոչ են անում "չփորփրել անցյալը", ուրախությամբ կզեկուցեն կամուրջներ կառուցելու մասին։ Այն կամուրջները, որոնցով հարմար է քայլել դահիճներին, չվախենալով, որ իրենց դահիճ կկոչեն", - նկատել է նա։

Շահվերդյանը հավելել է, որ այդ քաղաքականության արդյունքը սարսափելի է իր պարզությամբ, հայ հասարակությունը գնում է դեպի մի աշխարհ, որտեղ միջազգային ամբիոններում Աղդամը կկոչեն "ցեղասպանություն", իսկ Սումգայիթը, Բաքուն, Մարաղան, Բուդապեշտի սպանությունը, Ապրիլյան պատերազմի վայրագությունները և 2023 թվականի արցախցիների ելքը կջնջեն ռետինով ։ "Ինչպես ջնջեցին 20-րդ դարասկզբի Հայոց ցեղասպանությունը՝ դրա իրագործողները։ Բայց եթե այն ժամանակ ջնջեցին թշնամիները, ապա այժմ ռետինը ձեռքներն են առել յուրայինները: Նիկոլ Փաշինյանն ու իր թիմը, կատարելով աշխարհաքաղաքական պատվեր, համառորեն  ձևավորում են "նոր հոգեկերտվածք"։ Հայաստան առանց ցավի, առանց հերոսների և առանց նահատակների։ Կատարյալ զոհ, որն ինքն է մոռացել, որ իրեն սպանել են, ուստի պատրաստ է վերջնականապես կործանման:

Կա սարսափելի ճշմարտություն, որը փորագրված է միջազգային իրավունքում. ցեղասպանության ժխտումն ու մոռացության մատնումը դրա անմիջական շարունակությունն է ։ Եվ այսօր մենք ականատես ենք լինում այդ գործընթացին։ Միայն հիմա ուրացումն ու մոռացումը Անկարայից կամ Բաքվից չեն բխում։ Դրանք գալիս են Երևանից։ Եվ սա, թերևս, ամենադառը բանն է, որ կարելի է արձանագրել սումգայիթյան դժոխքից  38 տարի անց", - ամփոփել է Շահվերդյանը։

1988 թվականի փետրվարի 20-ին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի մարզխորհրդի արտահերթ նստաշրջանը որոշում էր ընդունել դիմել Ադրբեջանական ԽՍՀ և Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդներին' Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմից դուրս բերելու և Խորհրդային Հայաստանին միանալու խնդրանքով, ինչպես նաև միջնորդել ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդին' այդ հարցը դրական լուծելու համար: Օրեր անց ադրբեջանական կողմը "արձագանքեց" այդ որոշմանը Խորհրդային Միության ինտերնացիոնալիզմի խորհրդանիշ հանդիսացող Սումգայիթ քաղաքում: Արցախահայության ինքնորոշման և հայրենիքում անվտանգ ու արժանապատիվ ապրելու իրավունքին դիմագրավել են ազգային հողի վրա իրականացվող ջարդերն ու բռնությունները:

Փետրվարի 26-ից Սումգայիթում սկսվել էին հակահայկական ցույցեր, որտեղ հնչումմ էին "մահ հայերին" և "հայեր  հեռացեք" կարգախոսները: Սումգայիթում հայերի նկատմամբ ատելություն բորբոքելու նպատակով սկսել էին աշխատել հատուկ սադրիչներ ՝ կապանցի փախստականների անվան տակ, որոնք կեղծ լուրեր էին տարածում Հայաստանում ադրբեջանցիների դեմ, իբր, տեղի ունեցած հանցագործությունների մասին: Փետրվարի 27-ի երեկոյան բռնի գործողություններ էին սկսվել քաղաքի հայ բնակչության դեմ։ Ջարդարարների հատուկ խմբերը ներխուժում էին հայերի տներ՝ նախապես կազմված ցուցակով։ Զանգվածային սպանությունների օրերին շատ հայերի բնակարաններում հեռախոսներն անջատվել էին, ոստիկանությունը հանցավոր անգործություն էր ցուցաբերում, ըստ որոշ վկայությունների, նույնիսկ՝ մասնակցություն: Զանգվածային սպանությունների մեթոդներն առաչքի էին ընկնում անմարդկային դաժանությամբ։ Հայ բնակչությանը ոչնչացնում էին, սպանում, ծեծում ու խոշտանգում, հրկիզում, բռնաբարում, ֆիզիոլոգիական ու հոգեբանական վնաս պատճառում։ Փետրվարի 28-ի երեկոյան Սումգայիթ էին մտել խորհրդային բանակի ստորաբաժանումները, որոնք ի սկզբանե կարգադրություն չունեին ջարդարարների դեմ ուժ և զենք կիրառել։ Արդյունքում՝ ադրբեջանական կողմը գրոհել էր խորհրդային զորամասերը, ինչի հետևանքով վիրավորվել էր 140 խորհրդային զինվոր։ Միայն փետրվարի 29-ի երեկոյան բանակային ստորաբաժանումները անցել էին վճռական գործողությունների, և հայերի կոտորածը դադարել էր։

Պաշտոնական տվյալների համաձայն,  սումգայիթյան ջարդերի հետևանքով սպանվել է 32 մարդ (26 հայ, 6 ադրբեջանցի), ավելի քան 400 մարդ ստացել է տարբեր աստիճանի մարմնական վնասվածքներ, կատարվել են հարձակումներ, և կողոպտվել է մոտ 200 բնակարան, մշակութային նշանակության ավելի քան 50 շենք, վնասվել է ավելի քան 100 միավոր ավտոտրանսպորտ: Սումգայիթյան ջարդերի կազմակերպված դատավարությունն ու դրա "անաչառությունը" անպատասխան են թողել մի շարք հարցեր, որոնցից մեկը զոհերի և վիրավորների թվի հավաստիությունն էր: Զոհերի և վիրավորների թվի մասին տեղեկություններ ու տվյալներ կան, որոնք հակասում են պաշտոնականին։

Սումգայիթյան ջարդերը մեծ արձագանք են գտել հայ հասարակության շրջանում, առաջին հերթին այդ իրադարձությունները կապում էին 20-րդ դարասկզբին Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Հայոց ցեղասպանության հետ: Հայ բնակչության ջարդերը կրում էին ցեղասպան բնույթ, և դրանց նպատակն էր կասեցնել արցախյան շարժման զարգացումը, ճնշել արցախահայության ինքնորոշման իրավունքը:

1988-1990թթ. սումգայիթյան ջարդերը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում հայերի դեմ իրականացված զանգվածային և լայնածավալ հանցագործությունների շղթայի առաջին գործողությունն էին: Կենտրոնական իշխանությունները համարժեք իրավական և քաղաքական գնահատական չտվեցին Սումգայիթի հայ բնակչության զանգվածային սպանություններին ՝ դրանք ներկայացնելով որպես "խուլիգանական տարրերի" գործողություններ և զանգվածային անկարգություններ: Սա պաշտոնապես հանրության կողմից արտացոլվեց սումգայիթյան ջարդարարների դատավարությունում, որի արդյունքում ջարդերի կազմակերպիչները չպարզվեցին և չպատժվեցին ։ Հայ-ադրբեջանական ազգամիջյան բռնության նկատմամբ նման վերաբերմունքը և անպատժելիությունը կարևոր նշանակություն ունեցան Ադրբեջանում հակահայկական բռնության քաղաքականության հետագա ընդլայնման և շարունակման համար: Ժամանակակից Ադրբեջանը շարունակում է Խորհրդային Ադրբեջանի հակահայկական քաղաքականությունը։

Վերջին նման դրսևորումը 2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախի վրա հարձակումն ու դրա ամբողջական հայաթափումն էր։ Դրան նախորդել էր ԼՂՀ 10-ամսյա շրջափակումը։ 2020-2023 թթ. Արցախի դեմ ադրբեջանական ագրեսիայի հետևանքով ավելի քան 150 հազար արցախցիներ մնացել են անտուն ու հայրենազուրկ: