APRI-ն Երևանի համար անվտանգության միակ հնարավոր խնդիր է համարում հայ-ամերիկյան համատեղ նախագծերը՝ Իրանի շուրջ պատերազմի ֆոնին

Արմինֆո. Իրանի շուրջ հակամարտության ֆոնին Հայաստանի տարածքում անվտանգության ոլորտում միջադեպերի առաջացման հավանականությունը, ինչպիսիք են Թուրքիայի ուղղությամբ իրանական հրթիռների թռիչքն ու որսալը կամ Նախիջեւանի օդանավակայանին անօդաչու թռչող սարքերի հարվածները, մնում է ցածր: Այդ մասին ասվում է Հայաստանի վերաբերյալ APRI Armenia-ի վերլուծական ակնարկում, որտեղ դիտարկվում են ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ Հարավային Կովկասի համար ռիսկերն ու հնարավորությունները, որոնք առաջանում են, մի կողմից, Իրանի, մյուս կողմից ՝ ԱՄՆ-ի եւ Իսրայելի միջեւ պատերազմի հետեւանքով:

Հոդվածում ընդգծվում է, որ այսօր Հայաստանը մնում Է Իրանի հարևաններից միակը, որը հարձակման չի ենթարկվել:

"Միջնաժամկետ եւ երկարաժամկետ հեռանկարում անվտանգության միակ պոտենցիալ խնդիրը կարող են դառնալ Միացյալ Նահանգների հետ Հայաստանի համատեղ նախագծերը, որոնք Իրանը կարող է ընկալել որպես "երկակի նշանակության ենթակառուցվածք", օրինակ ՝ Հրազդանում հայտարարված ԱԲ տվյալների մշակման կենտրոնը (համանման օբյեկտներ գնդակոծվել են արաբական երկրներում) կամ ԱՄՆ-ի ցանկացած ներկայություն իրանական սահմանի մոտ ՝ "Թրամփի ուղի հանուն միջազգային խաղաղության եւ բարգավաճման " (TRIPP) գործունեության շրջանակներում ։ Եթե Վաշինգտոնի գագաթնաժողովից հետո մի քանի ամսվա ընթացքում Իրանի ոչ միանշանակ արձագանքը ցույց էր տալիս կառուցողական վերաբերմունքը TRIPP - ի որոշ ասպեկտների, հատկապես, երկաթուղային երթուղու նկատմամբ, ապա պատերազմը միայն ուժեղացրեց Իրանի թերահավատ դիրքորոշումը", - կարծում են APRI-ի վերլուծաբանները:

Ընդ որում, նրանք վստահ են, որ երկարաժամկետ հեռանկարում Իրանի կենտրոնական կառավարման հետ կապված անկայունությունը կարող է Երեւանի համար լոգիստիկ եւ, ըստ էության, քաղաքական խնդիրներ ստեղծել հարավային շուկաներից, ինչպիսին Հնդկաստանն է, զենքի մատակարարման առնչությամբ, թեեւ կան նաեւ այլ, ավելի բարդ այլընտրանքներ:

Անդրադառնալով հարցի տնտեսական կողմին ՝ APRI-ում արձանագրել են, որ այս պահին պատերազմի տնտեսական ազդեցությունը երկկողմ տնտեսական համագործակցության վրա, ինչպիսիք են առևտուրն ու էներգետիկ գործարքը, նվազագույն է թվում, մինչդեռ, առավել մտահոգիչ խնդիր են հարավային նահանգների շուկաներ Հայաստանի մուտքի խոչընդոտները և հակառակը:

"Չնայած Երևանի և Թեհրանի միջև առևտրի շարունակական աճին ՝ Իրանին բաժին է ընկնում 768 միլիոն դոլար կամ 2025 թվականին Հայաստանի ընդհանուր առևտրաշրջանառության 3,6 տոկոսը, ինչը կրիտիկական ցուցանիշ չէ ։ Սակայն Իրանից Հայաստանի կախվածությունը որոշ ապրանքների առնչությամբ, ինչպիսիք են բիտումը, կավիճը եւ ցեմենտը, բավականին բարձր է, իսկ ներմուծման այլընտրանքային աղբյուրներն ավելի թանկ են նստում ։ Իրանական մատակարարումների ուղիների երկարաժամկետ խափանումները կարող են հանգեցնել Հայաստանում գնաճի աճի ։ Բացի փոքր երկկողմ առևտրային կապերից, Հայաստանի արտաքին առևտրի ավելի քան 20% - ն անցնում է Իրանի տարածքով", - ասվում է զեկույցում ։

Վերլուծաբանները նաև ուշադրություն են հրավիրում այն հանգամանքի վրա, որ անկախ Իրանում տեղի ունեցող զարգացումներից, երկրին անհրաժեշտ կլինի էլեկտրաէներգիա Հայաստանից, որը մատակարարվում է "գազ էլեկտրաէներգիայի դիմաց" համաձայնագրի շրջանակներում, իսկ իրանական գազի արդյունահանման ենթակառուցվածքի վիճակի վատթարացումը կարող է խաթարել գազի մատակարարումը, ինչը կհանգեցնի երկկողմ առևտրի ընդհանուր ծավալի նվազմանը: Դա նաև առաջարկի բացասական ցնցում կառաջացնի հայկական տնտեսության համար։ Վերլուծաբանները նաև կանխատեսում են զբոսաշրջային հոսքի նվազում Իրանի պատերազմի պատճառով, ինչը նույնպես բացասական հետևանքներ կունենա Հայաստանի տնտեսության վրա:

Այնուհետև APRI-ն անդրադարձել է մարդասիրական չափմանը, նկատելով, որ պատերազմը կարող է Իրանից Հայաստան փախստականների հոսք հրահրել, թեև դա կախված է Իրանի պետական ապարատի աշխատունակությունից և երկարաժամկետ հեռանկարում ներքին կայունությունից: "Եթե պատերազմի ավարտին իրանական ինստիտուտներն անարդյունավետ գտնվեն, դա կառաջացնի փախստականների լայնածավալ տեղաշարժ, ինչը զգալի ճնշում կգործադրի տարածաշրջանի սոցիալական ապահովության եւ առողջապահության համակարգերի վրա", - նկատել են APRI-ի վերլուծաբանները:

Նրանց համոզմամբ, համեմատաբար փոքր թվով Իրանից ադրբեջանցի փախստականների ներհոսքը Հայաստան, անգամ տասնյակ հազարավոր, կարող է լարվածություն առաջացնել նրանց և տեղի հայ բնակչության միջև, ինչը կարող է Բաքվի կողմից օգտագործվել որպես Հայաստանի վրա ճնշում գործադրելու լծակ: "Իրանի քաղաքական համակարգի փոփոխության դեպքում դա կարող է հանգեցնել Իսլամական Հանրապետության ուժային կառույցների հետապնդումներից փախչող միջին և ցածր օղակի աշխատակիցների ներհոսքի: Հայաստան փախստականների հոսքի հավանականությունը ներկայումս ցածր է և այդպես կմնա այնքան ժամանակ, քանի դեռ Իրանի պետական ապարատը համեմատաբար կայուն է: Սակայն այդ ռիսկը կարող է կրկին առաջանալ, եթե միջնաժամկետ հեռանկարում շարունակվեն Իրանի, Իսրայելի և ԱՄՆ-ի միջև ռազմական գործողությունները: Այլ կերպ ասած՝ մարդասիրական օգնության պատրաստակամությունը և հասարակության կայունության բարձրացումը մնում են անհրաժեշտ քաղաքականության տեսանկյունից", - ասվում է ակնարկոմ:

Այս առումով APRI-ում ընդգծել են, որ հաշվի առնելով նոր պատերազմի մասշտաբների եւ բնույթի փոփոխությունը, Հայաստանի կառավարությունը պետք է ստեղծի միջգերատեսչական աշխատանքային խումբ Իրանի շուրջ ստեղծված իրավիճակը վերլուծելու համար, որի կազմում կընդգրկվեն Արտաքին գործերի նախարարության, Պաշտպանության նախարարության, Ազգային անվտանգության ծառայության, Արտաքին հետախուզության ծառայության, Ֆինանսների նախարարության եւ Էկոնոմիկայի նախարարության ներկայացուցիչներ: Բացի այդ, ամրապնդել անվտանգությունը Ադրբեջանի, Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության և Իրանի հետ Սյունիքի սահմաններին և հաշվի առնելով Հայաստանի հարավային տարածաշրջանում անվտանգության անկայուն իրավիճակը, պահպանել պաշտպանությունը Սյունիքում օպերատիվ պատրաստվածության բարձր մակարդակով, հատկապես ՝ՀՕՊ ստորաբաժանումները, և մշակել ճգնաժամային իրավիճակներում տարածաշրջանի կայունության ապահովման հետագա ծրագրեր: "TRIPP նախագծի, արհեստական բանականության ոլորտում տվյալների մշակման կենտրոնի եւ այլ նախագծերի հետ կապված ռիսկերի նվազեցումը, որոնց կարող են մասնակցել Ամերիկյան ընկերությունները, պետք է իրականացվի իրանցի գործընկերների հետ ակտիվ փոխգործակցության միջոցով, նրանց ծանոթացնելով այդ նախագծերի բովանդակությանը ՝ հնարավոր թյուրիմացություններից խուսափելու համար ։ Ռիսկերը նույնպես պետք է նվազեցվեն ՝ ապահովելով իրանական սահմանի անմիջական հարևանությամբ անվտանգության հետ կապված ընկերությունների կամ անձնակազմի բացակայությունը, որոնք որևէ կերպ առնչվում են Միացյալ Նահանգներին ՝ հաշվի առնելով նման անձնակազմի անվտանգությունն ու TRIPP նախագծի նպատակները",-հավելել են APRI - ում ։

Փորձագետները նաև համոզված են, որ Հայաստանի կառավարությունը կարող էր մարդասիրական նախաձեռնություն սկսել Իրանի հարևան տարածաշրջանների բնակչությանը սնունդ, բժշկական և այլ օգնություն տրամադրելու ուղղությամբ: "Սահմանով օգնության առաքումը կօգնի իրանական հասարակությանն ավելի արագ վերականգնվել ճգնաժամից հետո, ցույց կտա Հայաստանի դրական մտադրությունները ադրբեջանական ծագում ունեցող Իրանի քաղաքացիների նկատմամբ՝ դրանով իսկ նվազեցնելով հնարավոր հակահայկական տրամադրությունները եւ  դեպի Հայաստան միգրացիոն հոսքերի ռիսկը", - համոզված են վերլուծաբանները: Նրանք նաեւ խորհուրդ են տալիս Հայաստանի իշխանություններին դիտարկել Աբովյանում ստորգետնյա գազապահեստարանի եւ նավթապահեստարանների ընդլայնման հնարավորությունը՝ Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության եւ կայունության ամրապնդման համար, քանի որ գլոբալ եւ տարածաշրջանային էներգետիկ շուկաները, հավանաբար, կմնան անկայուն:

Այնուհետև APRI-ն անդրադարձել է տարածաշրջանում խաղաղության գործընթացին, նկատելով, որ 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում կայացած գագաթաժողովն աննախադեպ ազդակ է ստեղծել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության ինստիտուցիոնալացման, ինչպես նաև Թուրքիայի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների կարգավորման համար, սակայն այդ ազդակը դեռևս չի նյութականացվել Բաքվի և Անկարայի անգործության պատճառով, ինչը տարածաշրջանը պահում է անորոշ վիճակում ՝ "ոչ խաղաղություն, ոչ պատերազմ" սկզբունքով։

"Ադրբեջանն ու Թուրքիան վերջապես կարող են հրաժարվել ձգձգման իրենց քաղաքականությունից և համաձայնել հարաբերությունների կարգավորմանը ։ Հայաստանի հետ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումն ու վավերացումը և բոլոր հաղորդակցությունների վերականգնումը այդ հայտարարված մտադրությունների լավագույն ապացույցը կլինեին ։ Հակառակ դեպքում՝ Ադրբեջանը կարող է շարունակել օգտագործել նախապայմանները, ինչպիսիք են Հայաստանի սահմանադրության փոփոխությունները, կարգավորման գործընթացը հետաձգելու համար", - հավելել են վերլուծաբանները։

APRI-ում նշել են, որ իրանական պատերազմը հերթական անգամ ընդգծել է տարածաշրջանային և գլոբալ աշխարհաքաղաքականության կայունության և կանխատեսելիության բացակայությունը: Վերլուծաբանների կարծիքով, նման ցնցումներին ավելի լավ նախապատրաստվելու և Հարավային Կովկասի կայունությունը բարձրացնելու համար նրա երկրները պետք է քայլեր ձեռնարկեն հաղորդակցությունների կարգավորման և վերականգնման գործընթացն առաջ մղելու համար: Մասնավորապես, Հայաստանը, Ադրբեջանը եւ Վրաստանը պետք է խորհրդակցություններ սկսեն մատակարարման շղթաների խափանումների բացասական ազդեցությունը նվազեցնելու եւ փախստականների ներհոսքի դեպքում բեռի բաշխման համակարգի ներդրման հնարավոր համատեղ գործողությունների շուրջ: "Այս քայլերը կարող էին հիմք դնել տարածաշրջանային ինքնության զարգացման համար, որը Հարավային Կովկասին այդքան պակասում էր Խորհրդային Միության փլուզումից ի վեր", - ամփոփել են APRI-ի վերլուծաբանները: