"Զանգեզուրի միջանցքը" վիճելի տարածաշրջաններում փոխշահավետ լուծումներ մշակելու ԱՄՆ-ի ունակության վճռորոշ փորձարկում է. Forbes

Արմինֆո.  "Զանգեզուրի միջանցքը" վիճելի տարածաշրջաններում փոխշահավետ լուծումներ մշակելու ԱՄՆ-ի ունակության վճռորոշ փորձարկում է։ Այս մասին ասվում է Forbes-ի վերլուծական հոդվածում։ 

Պարբերականը հարց է տալիս, թե արդյոք գլոբալ լարվածության սրման պայմաններում, երբ աշխարհը պայքարում է ոչ ռուսական էներգակիրների համար, հայկական հողի 43 կիլոմետրանոց շերտը կարող է դառնալ Ամերիկայի խորամանկ քայլը Մոսկվայի և Թեհրանի դեմ: Զանգեզուրի միջանցքի վարձակալության ԱՄՆ-ի համարձակ հայտը խոստանում է մեկ դար շարունակ տարեկան 50-100 միլիարդ դոլարի առևտրային հոսքեր, սակայն սպառնում է հրահրել սառը պատերազմի նոր բռնկում Կովկասում:

Միացյալ Նահանգները հայտնվել է բարձր ռիսկային դիվանագիտական խաղի կենտրոնում, որը կարող է արմատապես փոխել էներգետիկ հոսքերը Եվրասիայում: "Զանգեզուրի միջանցքի"՝ Հայաստանի Սյունիքի մարզով ռազմավարական 43 կիլոմետրանոց հատվածի մասին իր հավակնոտ առաջարկով Վաշինգտոնը ձգտում է հաղթահարել բազմամյա փակուղային իրավիճակները, դիվերսիֆիկացնել էներգակիրների մատակարարումները Եվրոպա, հեռացնելով դրանք Ռուսաստանից, և դիմակայել Մոսկվայի, Պեկինի և Թեհրանի աճող ազդեցությանը չափազանց կարևոր տարանցիկ տարածաշրջանում: Այս նախաձեռնությունն արտացոլում է Հարավային Կովկասում իշխանության հազվագյուտ վակուումն օգտագործելու Ամերիկայի ավելի լայն հավակնությունները, մի տարածաշրջան, որը պատմականորեն գտնվում էր Ռուսաստանի վերահսկողության տակ, Բայց այժմ պատրաստ է ուժերի վերաբաշխման՝ 2023 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղում Ադրբեջանի վճռական հարձակման ժամանակ իր դաշնակից Հայաստանին պաշտպանելու Մոսկվայի ակնհայտ անկարողությունից հետո։

Հոդվածի հեղինակները կարծում են, որ Ռուսաստանի հանդեպ վստահությունը խաթարված է՝ որպես Հարավային Կովկասում անվտանգության երաշխավոր: Չնայած 2020 թվականի նոյեմբերի հրադադարի համաձայնագրով հաստատված ռուս խաղաղապահների ներկայությանը՝ Մոսկվան չմիջամտեց, երբ Ադրբեջանը վերականգնեց վերահսկողությունը Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ ՝ 100 հազար էթնիկ հայերին զրկելով իրենց տներից: Այդ անգործությունը Երևանում ընկալվեց որպես լուրջ դավաճանություն, որը խարխլում է հավատը ռուսական անվտանգության երաշխիքների նկատմամբ և խթանում Հայաստանի պատմական շրջադարձը դեպի Արևմուտք: Ռազմավարական հետևանքները արագ և դրամատիկ էին: Հայաստանի խորհրդարանը ԵՄ-ին անդամակցելու մասին օրենքն ընդունել է 2025 թվականի ապրիլին, իսկ Հայաստանի հետ ԱՄՆ ռազմավարական խարտիան պաշտոնապես ամրապնդել է զարացող գործընկերությունը։ Ինչպես նշել է ԱՄՆ պետքարտուղարի նախկին տեղակալ Ջեյմս Օ ' Բրայենը, "Ռուսաստանի եւ Իրանի ՝ որպես տարածաշրջանային անվտանգության ոլորտում հիմնական դերակատարների առանցքի շուրջ կառուցված ապագան անկայուն է եւ անցանկալի, այդ թվում ՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի կառավարությունների համար": "Նման արևմտյան մերձեցումն աննախադեպ հնարավորություններ է ստեղծում ԱՄՆ ազդեցության համար ։ Ռուսական ներմուծումը տարածաշրջան, որին մինչև 2022 թվականը բաժին էր ընկնում տարածաշրջանային առևտրի 20-30% - ը, այժմ բախվում է պատժամիջոցների սահմանափակումների: Միևնույն ժամանակ, Կովկասի հարցով բանակցությունների գծով ԱՄՆ ավագ խորհրդական Լուիս Բոնոն միջանցքի միջազգային վերահսկողության առաջարկներ է ներկայացրել, հենվելով այնպիսի նախադեպերի վրա, ինչպիսիք են Պանամայի ջրանցքը և սառը պատերազմի ժամանակաշրջանի Բեռլինի միջանցքները: Հնարավոր տնտեսական օգուտները բավականաչափ մեծ են, որպեսզի գերազանցեն քաղաքական և անվտանգության հետ կապված խնդիրները: Համաշխարհային բանկի մոդելավորումը ենթադրում է, որ միջանցքը մինչև 2027 թվականը կարող է ապահովել տարեկան 50-100 միլիարդ դոլարի առևտուր: Այս աճը պայմանավորված կլինի լոգիստիկայի զգալի բարելավմամբ.  2025 թվականի մայիսի Bloomberg-ի տվյալները ցույց են տալիս, որ այս երթուղին կարող է 12-15 օրով կրճատել Եվրոպա-Ասիա տարանցման ժամանակը՝ համեմատած գոյություն ունեցող երթուղիների հետ: Ներդրումների վերադարձը համոզիչ է թվում: Կասպյան քաղաքականության կենտրոնը ենթակառուցվածքի ծախսերը գնահատում է 3-5 մլրդ ԱՄՆ դոլար 5-10 տարվա ընթացքում, իսկ Oxford Economics-ի մոդելները լոգիստիկայի վրա տարեկան 20-30 մլրդ ԱՄՆ դոլարի խնայողություն են կանխատեսում: Տնտեսական բարեփոխումների վերլուծության և հաղորդակցության կենտրոնը կանխատեսում է, որ Ադրբեջանի համար այդ միջանցքը կավելացնի ընդհանուր արտահանումը ավելի քան 700 մլն ԱՄՆ դոլարով, և տարեկան 2%- ով կավելացնի ոչ նավթային ՀՆԱ-ն: 2023 թվականին Ադրբեջանի Հարավային գազային միջանցքով Եվրոպա է մատակարարվել 12 միլիարդ խորանարդ մետր գազ, իսկ մինչև 2027 թվականը, համաձայն ԵՄ 2022 թվականի հուշագրի, նախատեսվում է մատակարարումների ծավալները հասցնել 20 միլիարդի։ Ղազախստանը նախատեսում է ավելացնել Ադրբեջանի տարածքով նավթի տարանցման ծավալները, ընդ որում, փաստացի մատակարարումների ծավալը 2024 թվականի հունվարից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում կհասնի 1,2 մլն տոննայի, չնայած տեխնիկական խնդիրներին, որոնք սահմանափակում են թողունակությունը: Եվրոպայի էներգետիկ անվտանգության համար հետևանքները հսկայական են։ Ըստ ՄԷԳ-ի  "Համաշխարհային էներգետիկայի հեռանկարները մինչեւ 2025 թվականը" կանխատեսման ՝ մինչեւ 2030 թվականը Եվրոպային 20 միլիարդ խորանարդ մետրով ավելի շատ ոչ ռուսական ծագում ունեցող գազ կպահանջվի: Հայ-թուրքական սահմանի կարգավորումը կարող է ընդլայնել  կասպյան հանքավայրերի հասանելլիությունը՝ պոտենցիալ նվազեցնելով ներմուծման արժեքը 10-15% - ով այնպիսի ընկերությունների համար, ինչպիսին է BP-ն: Ի դեպ, ինչպես ընդգծվում է հոդվածում, հիմնական խնդիրը անհաշտ դիրքորոշումներն են. Ադրբեջանը պահանջում է անարգել միջանցք՝ որպես 2023 թվականի իր ռազմական հաղթանակի շահաբաժին, մինչդեռ,  Հայաստանը կտրականապես հրաժարվում է զիջել ինքնիշխանությունը մի տարածքի նկատմամբ, որը համարում է խիստ կարևոր։ ԱՄՆ-ի "վարձակալության" առաջարկը հնարամիտ փորձ է այդ փակուղուց դուրս գալու համար օգտագործել կորպորատիվ-իրավական շրջանակները՝ Բաքվին առաջարկելով անվտանգության երաշխիքներ և, միաժամանակ, թույլ տալով Երևանին պահպանել անվանական ինքնիշխանությունը: Այս մոտեցումը ոգեշնչված է պատմական նախադեպերից, երբ կառավարման ստեղծագործական մեխանիզմները թույլ են տվել լուծել անլուծելի թվացող վեճերը: Ինչպես Պանամայի ջրանցքը, որը կառավարվում է ԱՄՆ-ի կողմից 1914-1999 թվականներին, այս մոդելը խոստանում է խթանել համաշխարհային առևտուրը՝ միաժամանակ լուծելով անվտանգության խնդիրները: Սակայն, քննադատները նախազգուշացնում են հնարավոր նեոգաղութային ենթատեքստի և երկարաժամկետ բացասական հետևանքների ռիսկի մասին: 2025 թվականի մարտի խաղաղության համաձայնագրի նախագծերը նշանակալի առաջընթաց են արձանագրել, փոխադարձ տարածքային ճանաչման, սահմանների դելիմիտացիայի և ուժի չկիրառման դրույթների վերջնական տարբերակը։ Սակայն, դրանք փակուղում են հայտնվել տրանսպորտային երաշխիքների և անկլավների հասանելիության հարցերում. հենց սա է ԱՄՆ-ի առաջարկի էությունը։ Միջանցքի հաջողությունը հիմնովին կփոխի իշխանության տարածաշրջանային դինամիկան, բացատրելով, թե ինչու են մրցակից տերությունները վերանայում իրենց ռազմավարությունները։ Իրանը վտանգում է կորցնել իր տարանցիկ դերի 20-30% - ը, ինչը կխախտի կարևոր առևտրային ուղիները, ներառյալ տարեկան 43 000 թուրքական բեռնատարներ, որոնք ուղևորվում են Կենտրոնական Ասիա: Ռուսաստանը վտանգում է մեկ տասնամյակի ընթացքում կորցնել 10-20 միլիարդ դոլարի եկամուտ և  իր ազդեցության 10-15% - ը եվրոպական էներգետիկ շուկաներում: Միևնույն ժամանակ, Չինաստանը ակնկալում է, որ մինչև 2030 թվականը "Մեկ գոտի և մեկ ուղի" - ի արդյունավետությունը կբարձրանա 20-30 միլիարդ դոլարով՝ տրանսպորտային կապի բարելավման հաշվին: Սակայն, Պեկինը պետք է համադրի այդ օգուտները Չինաստանի կողմից վերահսկվող երթուղիներից կախվածության նվազման ռիսկի հետ: Այս միջանցքը կարող է Թուրքիան դարձնել կարևորագույն էներգետիկ հանգույց ՝ թյուրքալեզու պետություններին ուղիղ հասանելիությամբ, ինչը մինչև 2030 թվականը Թուրքիային տարանցումից տարեկան 10-15 միլիարդ դոլարի եկամուտ կբերի: Խոշորագույն էներգետիկ ընկերությունները պատրաստվում են նոր հնարավորությունների: SOCAR-ն ընդլայնում է խողովակաշարային հզորությունը, իսկ ADNOC-ն ուսումնասիրում է ջրածնի արտադրության համատեղ ձեռնարկություններ ստեղծելու հնարավորությունը: BP-ն և Chevron-ը կանխատեսում են 5-10 միլիարդ դոլարի հետախուզական և արտադրական ներդրումների աճ ' արտահանման հզորությունների ընդլայնման միջոցով: Այնուամենայնիվ, քաղաքական փակուղային իրավիճակները կարող են հանգեցնել նախագծի   արժեքի 20% աճի, իսկ կարգավորող մարմինների ձգձգումները կարող են ժամկետները տեղափոխել ընդունելի ներդրումային հնարավորություններից դուրս: Թուրքիայի ռազմավարական հաշվարկը բարդացնում է իրավիճակը ։ Անկարան ուսումնասիրում է քրդական հակամարտության ապաէսկալացման հնարավորությունը PKK-ի հետ երկխոսության միջոցով՝ ազդարարելով "մեծ վերբեռնման" մասին, որը կարող էր կայունացնել սահմանները եւ բացահայտել տնտեսական ներուժը։ Դիվանագիտական այս ջերմացումը հաջողության դեպքում կարող էր լրացնել Զանգեզուրի նախաձեռնությունը, ստեղծելով ավելի կայուն տարածաշրջանային միջավայր խոշոր ենթակառուցվածքային նախագծերի համար: Թուրքական ընկերությունները Արևելյան Անատոլիայի նահանգներում կանխատեսում են արտահանման ներուժի 310% աճ ՝ տարեկան  60 մլն ԱՄՆ դոլարից մինչև 500 մլն ԱՄՆ դոլար՝ այդ միջանցքի իրականացման դեպքում ։ Այս տնտեսական ազդակը հզոր խթաններ է ստեղծում կայուն դիվանագիտական փոխգործակցության համար, նույնիսկ՝ ներքին քաղաքական լարվածության պայմաններում։ Չնայած համոզիչ տնտեսական ցուցանիշներին՝ զգալի ռիսկեր են պահպանվում։ Դիտորդները բանակցությունների լճացման հավանականությունը գնահատում են 60 տոկոս, ինչը կարող է հանգեցնել համաձայնագրի իրագործման 12-18 ամսով ուշացման: Lloyd's-ի՝ 2025 թվականի հունիս ամսվա տվյալները նախազգուշացնում են ապրանքների գների 20 տոկոս անկայունության մասին, եթե բանակցությունները ձախողվեն, իսկ ապահովագրավճարները կարող են աճել 20% - ով:

Հայաստանը կտրականապես հերքում է տարածքային վերահսկողության որևէ վարձակալության կամ փոխանցման քննարկումը։ Մամուլի քարտուղար Նազելի Բաղդասարյանը վճռականորեն հայտարարել է. "Հայաստանը չի քննարկել և չի քննարկում իր ինքնիշխան տարածքի նկատմամբ վերահսկողությունը որևէ երրորդ կողմի հանձնելը": Այս դիմադրությունն ընդգծում է ամերիկյան միջնորդների առջև ծառացած հիմնարար խնդիրը ։ Միջազգային վերահսկողության հնարավորությունը մնում է անորոշ։ Կանադայի հետախուզության և անվտանգության ծառայության (CSIS) վերլուծության համաձայն, հաջողության հավանականությունը կազմում է ընդամենը 40-50%, նույնիսկ, ՄԱԿ - ի երաշխիքների առկայության դեպքում, քանի որ Հայաստանը կարող է վետո դնել, ենթադրաբար, ինքնիշխանության խախտման պատճառով: Մոդելի հաջողությունը կախված է անվտանգության առանցքային խնդիրների լուծումից ՝ պահպանելով բավարար միջազգային լեգիտիմություն։ Զանգեզուրի նախաձեռնությունը ոչ թե, պարզապես, ենթակառուցվածքների զարգացման նախագիծ է, այլ՝ ամերիկյան դիվանագիտական ստեղծարարության ավելի մասշտաբային փորձություն՝  ավելի բազմաբեւեռ աշխարհի պայմաններում: Հաջողությունը ցույց կտա Վաշինգտոնի ՝ մրցակիցների ազդեցությանը հակազդող և միաժամանակ իրական տնտեսական շահերին ծառայող լուծումներ գտնելու ունակությունը։ Ձախողումը կարող է վկայել վիճելի տարածաշրջաններում արդյունքների վրա ազդելու ԱՄՆ-ի ունակության թուլացման մասին: